Panu Doktorowi serdecznie gratulujemy!<\/em><\/p>\n Rozprawa doktorska: Formacje zbrojne samorz\u0105du szlacheckiego wojew\u00f3dztw pozna\u0144skiego i kaliskiego w okresie panowania Jana Kazimierza (1648\u20141668<\/strong>) <\/strong> <\/strong><\/p>\n Streszczenie<\/strong> <\/p>\n Powo\u0142ywanie w\u0142asnych si\u0142 zbrojnych przez sejmiki ziemskie mia\u0142o powa\u017cny wp\u0142yw na zwi\u0119kszenie roli szlachty w rz\u0105dzeniu \u00f3wczesnym pa\u0144stwem polskim. Proces zwi\u0119kszania roli sejmik\u00f3w i ich mo\u017cliwo\u015bci kosztem w\u0142adzy centralnej trwa\u0142 przez lata. W tym samym czasie kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 i krzep\u0142y w strukturach armii polskiej formacje zbrojne samorz\u0105du szlacheckiego. Proces ten nie omin\u0105\u0142 formacji zbrojnych samorz\u0105du szlacheckiego obu wojew\u00f3dztw wielkopolskich, czyli pozna\u0144skiego i kaliskiego, wsp\u00f3lnie obraduj\u0105cych w \u015arodzie. <\/p>\n W zale\u017cno\u015bci od formacji zbrojnej samorz\u0105du pocz\u0105tki ich kszta\u0142towania zaczynaj\u0105 si\u0119 w r\u00f3\u017cnych momentach. Najstarsza z formacji, jak\u0105 by\u0142o pospolite ruszenie, znana by\u0142a od czas\u00f3w \u015bredniowiecza, wojska powiatowe nabra\u0142y w\u0142a\u015bciwej formy organizacyjnej w pierwszej po\u0142owie XVII w., cho\u0107 pr\u00f3b ich organizacji dokonywano ju\u017c wcze\u015bniej, natomiast najp\u00f3\u017aniej powo\u0142ywan\u0105 formacj\u0105 by\u0142y wyprawy pomiarowe, maj\u0105ce by\u0107 substytutem dla borykaj\u0105cego si\u0119 z problemami pospolitego ruszenia. W okresie panowania Zygmunta III i W\u0142adys\u0142awa IV pospolite ruszenie i wojska powiatowe by\u0142y modyfikowane i dostosowywane do potrzeb obu wojew\u00f3dztw wielkopolskich. \u017bo\u0142nierz powiatowy powo\u0142ywany by\u0142 przez sejmik w \u015arodzie zar\u00f3wno jako wsparcie dla wojska pa\u0144stwowego, jak i obrona domowa. <\/p>\n Zaci\u0105gi powiatowe walczy\u0142y w 1619 r. w kampanii na Ukrainie, w 1621 r. pod Chocimiem, a w 1635 r. bra\u0142y udzia\u0142 w demonstracji zbrojnej przeciwko Szwedom. Sformowana na ich bazie obrona domowa zapewnia\u0142a wojew\u00f3dztwom wielkopolskim bezpiecze\u0144stwo przed wojskami cudzoziemskimi przekraczaj\u0105cymi granic\u0119 oraz w czasie kolejnych bezkr\u00f3lewi. Tylko raz w latach 1587\u20141648 zorganizowano wypraw\u0119 pospolitego ruszenia, kt\u00f3ra mia\u0142a wesprze\u0107 wojsko w walce z Turkami pod Chocimiem. Cho\u0107 przyst\u0105piono do dzia\u0142ania, wyprawa nie zdo\u0142a\u0142a nawet dotrze\u0107 na miejsce koncentracji. W 1627 r. na sejmiku w \u015arodzie uchwalono sensowny model obrony domowej oparty na pospolitym ruszeniu, jednak ostatecznie nie doczeka\u0142 si\u0119 on realizacji. Temat wypraw pomiarowych sporadycznie pojawia\u0142 si\u0119 na sejmikach, ale poza zjazdem w \u0141\u0119czycy w 1589 r. by\u0142 on podnoszony jedynie w ramach lu\u017anych sugestii.<\/p>\n Okres panowania Jana Kazimierza to czas wzmo\u017conych konflikt\u00f3w zar\u00f3wno wewn\u0119trznych, jak i zewn\u0119trznych. W latach 1648\u20141654 Rzeczpospolita zmaga\u0142a si\u0119 z buntem Kozak\u00f3w na Ukrainie. Do walki z tym wrogiem kilkakrotnie powo\u0142ywano do\u015b\u0107 poka\u017ane zaci\u0105gi powiatowe, kt\u00f3re aktywnie i z sukcesami uczestniczy\u0142y w walkach. Wyprawy pospolitego ruszenia zwo\u0142ywano kilka razy, ale tylko jedna, w 1651 r., mia\u0142a okazj\u0119 dotrze\u0107 na miejsce koncentracji, a nawet wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w dzia\u0142aniach zbrojnych. Zaniechano te\u017c organizowania obrony domowej i poza rokiem 1648 decyzje odno\u015bnie do bezpiecze\u0144stwa pozostawiono w r\u0119kach lokalnych urz\u0119dnik\u00f3w. Wojew\u00f3dztwa pozna\u0144skie i kaliskie nie do\u0142\u0105czy\u0142y r\u00f3wnie\u017c do wyprawy \u0142anowej w 1653 r., argumentuj\u0105c to konieczno\u015bci\u0105 utrzymywania kosztownych komput\u00f3w wojew\u00f3dzkich.<\/p>\n Najazd szwedzki na Rzeczpospolit\u0105 w latach 1655\u20141660 wym\u00f3g\u0142 na wojew\u00f3dztwach wielkopolskich podj\u0119cie okre\u015blonych dzia\u0142a\u0144 militarnych. Wprawdzie na sejmiku \u015bredzkim przygotowano plan obronny zak\u0142adaj\u0105cy walk\u0119 ze Szwedami na linii rzeki Note\u0107 przy u\u017cyciu pospolitego ruszenia i \u017co\u0142nierzy \u0142anowych, ale armia szwedzka, lepiej wyposa\u017cona i zaprawiona w bojach, rozbi\u0142a wojska polskie i przedar\u0142a si\u0119 przez linie obronne, wywo\u0142uj\u0105c pop\u0142och w polskich szeregach. Lokalni przedstawiciele szlacheccy podpisali akt kapitulacji pod Uj\u015bciem, oddaj\u0105c Wielkopolsk\u0119 pod protekcj\u0119 Szwed\u00f3w. Niekt\u00f3rzy spo\u015br\u00f3d nich byli temu zdecydowanie przeciwni i zamierzali kontynuowa\u0107 op\u00f3r zbrojny. W obliczu okrucie\u0144stw i nadu\u017cy\u0107, kt\u00f3rych dopuszcza\u0142 si\u0119 \u017co\u0142nierz szwedzki, spo\u0142ecze\u0144stwo wielkopolskie zacz\u0119\u0142o \u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w grupy i podj\u0119\u0142o walk\u0119. W 1656 r. Wielkopolanie podpisali we Wroc\u0142awiu akt konfederacji, wskazuj\u0105cy kierunek dalszej walki z okupantem a\u017c do jego ca\u0142kowitego wyparcia z prowincji. Do wrze\u015bnia 1656 r. wszystkie formacje partyzanckie walcz\u0105ce ze Szwedami mia\u0142y charakter spontaniczny. <\/p>\n Na dw\u00f3ch sesjach sejmiku wojew\u00f3dztw wielkopolskich, we wrze\u015bniu i pa\u017adzierniku, po raz pierwszy od d\u0142u\u017cszego czasu postanowiono o nadaniu w\u0142a\u015bciwej formu\u0142y organizacyjnej walcz\u0105cym wojskom. Zdecydowano si\u0119 na zorganizowanie wyprawy z pospolitego ruszenia, kt\u00f3rej celem by\u0142a demonstracja zbrojna na terenie Marchii Brandenburskiej i nak\u0142onienie elektora brandenburskiego do wypowiedzenia sojuszu ze Szwedami. Sejmik z 7 pa\u017adziernika powo\u0142ywa\u0142 tak\u017ce piesz\u0105 wypraw\u0119 \u0142anow\u0105 do wzmocnienia za\u0142\u00f3g odbitych miast. W 1657 r. na sejmiku w \u015arodzie zgromadzona szlachta zdecydowa\u0142a si\u0119 wystawi\u0107 tak\u017ce konn\u0105 wypraw\u0119 \u0142anow\u0105. \u017bo\u0142nierze ci brali udzia\u0142 w wyprawach Stefana Czarnieckiego na Pomorze oraz w obl\u0119\u017ceniu i odbiciu z r\u0105k nieprzyjaciela miasta Pozna\u0144. <\/p>\n Ostatecznie uda\u0142o si\u0119 wyprze\u0107 Szwed\u00f3w z Wielkopolski, ale cena, jak\u0105 zap\u0142aci\u0142y oba wojew\u00f3dztwa, okaza\u0142a si\u0119 bardzo wysoka. Ogromne zniszczenia gospodarcze, straty ludno\u015bciowe, zarazy oraz rekwizycje wojskowe odcisn\u0119\u0142y pi\u0119tno na strukturze spo\u0142ecznej i gospodarczej. Na problemy gospodarcze na\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 tak\u017ce te natury politycznej. Nasila\u0142 si\u0119 konflikt pomi\u0119dzy kr\u00f3lem a du\u017c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 szlachty wielkopolskiej. W momencie wybuchu rokoszu Lubomirskiego w 1665 r. przedstawiciele szlacheccy obu wojew\u00f3dztw stan\u0119li po stronie Lubomirskiego. W latach 1665\u20141667 powo\u0142ali nielegalne pospolite ruszenie, kt\u00f3re zamierzano wykorzysta\u0107 do walki z kr\u00f3lem. Wzi\u0119\u0142o ono udzia\u0142 w bitwie pod M\u0105twami, podczas kt\u00f3rej wojska rokoszan pokona\u0142y si\u0142y kr\u00f3lewskie. Wszystkie formacje samorz\u0105dowe by\u0142y w tym czasie bardzo silnie nacechowane polityczne i wykorzystywano je w bie\u017c\u0105cej walce. Nie zmieni\u0142o si\u0119 to a\u017c do abdykacji Jana Kazimierza.<\/p>\n Pisz\u0105c o formacjach zbrojnych wojew\u00f3dztw wielkopolskich, nie spos\u00f3b pomin\u0105\u0107 kadry dow\u00f3dczej. W okresie panowania Jana Kazimierza na ich czele sta\u0142y 122 osoby. Spo\u015br\u00f3d nich bardzo wielu zrobi\u0142o karier\u0119 zar\u00f3wno wojskow\u0105, jak i polityczn\u0105. Du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 nie ogranicza\u0142a si\u0119 do s\u0142u\u017cby w tylko jednej formacji, ale s\u0142u\u017cy\u0142a w kilku. Dzi\u0119ki temu mo\u017cliwe by\u0142o uchwycenie pewnego modelu dow\u00f3dcy samorz\u0105dowego, kt\u00f3ry cieszy\u0142 si\u0119 zaufaniem sejmiku i lokalnej szlachty.<\/p>\n Gdy patrzy si\u0119 przez pryzmat funkcjonowania wojsk samorz\u0105dowych, wida\u0107 aktywny udzia\u0142 Wielkopolan. Tworz\u0105c je, w\u0142\u0105czali si\u0119 tym samym w proces funkcjonowania armii, a zarazem ca\u0142ego pa\u0144stwa. Nie unikni\u0119to przy tym negatywnych zjawisk, takich jak bojkot decyzji dotycz\u0105cych organizowania niekt\u00f3rych formacji, partykularyzm szkodz\u0105cy interesowi \u00f3wczesnego pa\u0144stwa polskiego czy te\u017c ma\u0142o chwalebne czyny pope\u0142niane przez \u017co\u0142nierzy i ich dow\u00f3dc\u00f3w. Wielkopolanie uporczywie stali na stra\u017cy lokalnej odr\u0119bno\u015bci, a jej wa\u017cnym elementem by\u0142o dla nich prawo do powo\u0142ywania w\u0142asnych si\u0142 zbrojnych. <\/p>\n Streszczenie rozprawy doktorskiej dr. Bartosza Star\u0119gowski<\/strong>ego \u201eRozprawa doktorska: Formacje zbrojne samorz\u0105du szlacheckiego wojew\u00f3dztw pozna\u0144skiego i kaliskiego w okresie panowania Jana Kazimierza (1648\u20141668)\u201d, przygotowanej pod kierunkiem dr. hab. Dariusza Kupisza, prof. UMCS, obronionej na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Marii Curie-Sk\u0142odowskiej w Lublinie 15 lipca 2019.<\/small><\/p><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Stypendysta Fundacji 2017-2018 15 lipca 2019 r. w Instytucie Historii Uniwersytetu Marii Curie-Sk\u0142odowskiej w Lublinie Bartosz Star\u0119gowski obroni\u0142 z wyr\u00f3\u017cnieniem…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-1306","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1306","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1306"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1306\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1314,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1306\/revisions\/1314"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1306"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/19-Stare\u0328gowskiObrona.jpg\")