{"id":648,"date":"2020-07-21T15:30:32","date_gmt":"2020-07-21T14:30:32","guid":{"rendered":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/?page_id=648"},"modified":"2020-07-21T17:24:13","modified_gmt":"2020-07-21T16:24:13","slug":"krystyna-kersten-historyk-dziejow-najnowszych","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/krystyna-kersten-historyk-dziejow-najnowszych\/","title":{"rendered":"Krystyna Kersten \u2014 historyk dziej\u00f3w najnowszych"},"content":{"rendered":"

Kartka z dziej\u00f3w kszta\u0142towania si\u0119 opozycji antykomunistycznej w PRL<\/strong><\/p>\n

Zbigniew Romek<\/h5>\n

Zbigniew Romek jest pracownikiem Instytutu Historii PAN, zajmuje si\u0119 dziejami my\u015bli spo\u0142ecznej i politycznej XX wieku. Autor m.in. Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944\u20131970<\/em>.<\/small><\/p><\/blockquote>\n

1. By\u0142am pe\u0142n\u0105 entuzjazmu dziewczyn\u0105<\/em><\/strong>…<\/p>\n

Dot\u0105d nierozwi\u0105zan\u0105 do ko\u0144ca zagadk\u0105 dziej\u00f3w PRL-u jest problem uwik\u0142ania polskiej inteligencji w panuj\u0105cy system. Dlaczego znaczna cz\u0119\u015b\u0107 inteligencji popiera\u0142a socjalistyczne pa\u0144stwo i bra\u0142a czynny udzia\u0142 w jego funkcjonowaniu? Co sk\u0142ania\u0142o artyst\u00f3w, ludzi pi\u00f3ra i uczonych do propagowania idei komunistycznych? Dlaczego dziennikarze, arty\u015bci, uczeni zaanga\u017cowali si\u0119 zawodowo i intelektualnie w dzie\u0142o szerzenia marksistowskiego \u015bwiatopogl\u0105du? Jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce cz\u0119sto ludzie ci z up\u0142ywem czasu porzucali swe przekonania i podejmowali dzia\u0142ania opozycyjne wobec w\u0142adzy ludowej? Co by\u0142o impulsem takiej zmiany, jak i kiedy rodzi\u0142y si\u0119 takie decyzje?<\/p>\n

Tak postawiony problem badawczy wymaga d\u0142ugich i wnikliwych studi\u00f3w. W tym tek\u015bcie pragn\u0119 prze\u015bledzi\u0107 losy zawodowe i zaanga\u017cowanie spo\u0142eczne jednego z wybitnych znawc\u00f3w dziej\u00f3w historii najnowszej \u2013 Krystyny Kersten. Cho\u0107 przedmiotem analizy b\u0119d\u0105 wydarzenia z \u017cycia tylko jednej osoby, wydaje si\u0119, \u017ce mimo to mo\u017cna pokusi\u0107 si\u0119 o pr\u00f3b\u0119 cho\u0107 cz\u0119\u015bciowej odpowiedzi na postawione wy\u017cej pytania.<\/p>\n

Krystyna Kersten urodzi\u0142a si\u0119 25 maja 1931 r. w Poznaniu. Jej ojciec Edmund Go\u0142awski, prokurator s\u0105du okr\u0119gowego w Gnie\u017anie, zosta\u0142 zamordowany w Katyniu. W\u00a0latach 1949\u20131954 studiowa\u0142a histori\u0119 na Uniwersytecie Warszawskim. Prac\u0119 magistersk\u0105 pt. \u201eRynek lokalny Wielunia w XVI w.\u201d pisa\u0142a pod kierunkiem Mariana Ma\u0142owista. Od 1954\u00a0r. do dzi\u015b pracuje w Instytucie Historii PAN w Warszawie. W roku 1962 obroni\u0142a doktorat na podstawie pracy \u201eOsadnictwo wiejskie na Pomorzu Zachodnim 1945\u20131948\u201d, pisanej pod kierunkiem Stanis\u0142awa Arnolda.<\/p>\n

W roku 1971 otrzyma\u0142a stopie\u0144 doktora habilitowanego, kt\u00f3rego podstaw\u0105 by\u0142a praca \u201eMigracje Polak\u00f3w po II wojnie \u015bwiatowej\u201d. W\u00a01990 r. otrzyma\u0142a tytu\u0142 profesora nadzwyczajnego, w 1994 \u2013 zwyczajnego. W latach 1948\u20131957 by\u0142a cz\u0142onkiem Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Polskiej, a od 1956 do 1968 r. nale\u017ca\u0142a do PZPR. Od 1980 r. w NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d1<\/a>. By\u0142a \u017con\u0105 zmar\u0142ego w 1983 r. Adama Kerstena.<\/p>\n

Czes\u0142aw Mi\u0142osz w Zniewolonym umy\u015ble sformu\u0142owa\u0142 tez\u0119, \u017ce aprobata dla komunizmu w\u015br\u00f3d polskiej inteligencji mia\u0142a charakter przede wszystkim intelektualny. Wed\u0142ug poety, znaczna cz\u0119\u015b\u0107 polskiej inteligencji, przekonana o zmierzchu kultury zachodniej, uwierzy\u0142a w\u00a0konieczno\u015b\u0107 historyczn\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a nieuchronnie prowadzi\u0107 do zwyci\u0119stwa komunizmu2<\/a>. Konsekwencj\u0105 tej wiary, kt\u00f3ra opanowa\u0142a umys\u0142y wielu przedstawicieli polskiej inteligencji, by\u0142o zaanga\u017cowanie po stronie w\u0142adzy ludowej i nowego porz\u0105dku ideologicznego.<\/p>\n

Przyk\u0142ad Krystyny Kersten potwierdza prawdziwo\u015b\u0107 tezy Czes\u0142awa Mi\u0142osza. Gdy ko\u0144czy\u0142a studia i podejmowa\u0142a w 1954 r. prac\u0119 w Instytucie Historii PAN, by\u0142a osob\u0105 w pe\u0142ni identyfikuj\u0105c\u0105 si\u0119 z socjalistyczn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, wierzy\u0142a w g\u0142oszone w\u00f3wczas oficjalnie idea\u0142y. Po latach pisa\u0142a o sobie, obrazowo wspominaj\u0105c ten okres: \u201eby\u0142am pe\u0142n\u0105 entuzjazmu dziewczyn\u0105 w zetempowskiej koszuli i czerwonym krawacie\u201d3<\/a>.<\/p>\n

Swoje idea\u0142y chcia\u0142a realizowa\u0107 w pracy zawodowej, stosuj\u0105c zasady metodologii marksistowskiej, dowodz\u0105c historycznej wagi zwyci\u0119stwa socjalizmu w Polsce. Pierwsze prace Kerstenowej, sprawozdania i recenzje pisane w latach 1954\u20131955, publikowane na \u0142amach \u201eKwartalnika Historycznego\u201d, oddawa\u0142y stylistyk\u0119 j\u0119zykow\u0105 tamtych czas\u00f3w, by\u0142y zgodne z duchem ustale\u0144 konferencji otwockiej. Autorka dowodzi\u0142a w nich wy\u017cszo\u015bci socjalizmu nad kapitalizmem, wy\u017cszo\u015bci nauki marksistowskiej nad bur\u017cuazyjn\u0105, gani\u0142a zjawiska wsteczne, chwali\u0142a post\u0119powe, wyszydza\u0142a rewizjonistyczn\u0105 historiografi\u0119 niemieck\u01054<\/a>.<\/p>\n

Po 1956 r. prace jej straci\u0142y agresywny j\u0119zyk, jednak wiara w socjalizm i rol\u0119 nauki historycznej w budowie nowego, lepszego spo\u0142ecze\u0144stwa pozosta\u0142a. Mo\u017cna zaryzykowa\u0107 twierdzenie, \u017ce wiara ta w wyniku wydarze\u0144 polskiego Pa\u017adziernika zosta\u0142a wzmocniona. W\u00a0tamtych czasach, w \u00f3wczesnej gor\u0105cej intelektualnej atmosferze, gdy walczono z\u00a0dogmatyzmem, gdy pi\u0119tnowano b\u0142\u0119dy i wypaczenia epoki stalinowskiej, wielu polskim intelektualistom wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce teraz b\u0119dzie mo\u017cna w pe\u0142ni realizowa\u0107 socjalistyczne idea\u0142y, \u017ce po odrzuceniu \u201eb\u0142\u0119d\u00f3w i wypacze\u0144\u201d teoria klasyk\u00f3w marksizmu-leninizmu nie b\u0119dzie rozmija\u0107 si\u0119 ze spo\u0142eczn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105.<\/p>\n

\n

2. Kerstenowie<\/strong><\/p>\n

W 1960 r. Krystyna Kersten wraz z m\u0119\u017cem Adamem Kerstenem wzi\u0119li udzia\u0142 w\u00a0dyskusji, zainicjowanej artyku\u0142em Tadeusza \u0141epkowskiego, dotycz\u0105cej popularyzacji historii5<\/a>. \u0141epkowski pisa\u0142 o rozbie\u017cno\u015bci mi\u0119dzy osi\u0105gni\u0119ciami naukowymi historyk\u00f3w a ich rol\u0105 spo\u0142eczno-wychowawcz\u0105. Dowodzi\u0142, \u017ce przyczyn\u0105, dla kt\u00f3rej maleje \u201eideowa, wychowawcza i szerzej \u2013 kulturotw\u00f3rcza rola historyk\u00f3w w spo\u0142ecze\u0144stwie\u201d, jest rozd\u017awi\u0119k mi\u0119dzy bezspornymi osi\u0105gni\u0119ciami historiografii naukowej a pi\u015bmiennictwem dydaktyczno-popularnym. Prace naukowe mia\u0142y reprezentowa\u0107 wysoki poziom merytoryczny, osi\u0105gni\u0119ty dzi\u0119ki metodologii marksistowskiej oraz pomocy pa\u0144stwa i partii. Literatura popularna i\u00a0dydaktyczna, zdaniem autora, mia\u0142y nadal s\u0142u\u017cy\u0107 dora\u017anie poj\u0119tym celom politycznym, wskutek czego dominowa\u0142y w niej: \u201edogmatycznie rozumiany propagandyzm, \u0142atwizny formy i nierzetelno\u015bci tre\u015bci, naiwna aktualizacja\u201d oraz silniejsze ni\u017c w wydawnictwach naukowych \u201eniefachowe \u00abpoprawianie\u00bb tekst\u00f3w autorskich\u201d (autor mia\u0142 w tym wypadku na my\u015bli ingerencje cenzury). W efekcie skutecznie odstraszono czytelnik\u00f3w od lektury literatury historycznej oraz obni\u017cono warto\u015b\u0107 wychowawcz\u0105 samej historii6<\/a>.<\/p>\n

Krystyna i Adam Kerstenowie przedstawiali ten problem inaczej7<\/a>. Podzielaj\u0105c niepok\u00f3j \u0141epkowskiego wobec zachwiania znaczenia wychowawczej roli historii w budowie socjalistycznej rzeczywisto\u015bci, postawili inn\u0105 diagnoz\u0119 tego zjawiska. To nie wulgaryzacja literatury popularnej czy dogmatyczno-sekciarskie tendencje w nauce, ich zdaniem, by\u0142y przyczyn\u0105 spadku roli oddzia\u0142ywania historii na spo\u0142ecze\u0144stwo.<\/p>\n

Kerstenowie stwierdzali, \u017ce g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0105 takiego stanu rzeczy by\u0142a niezgodno\u015b\u0107 przekona\u0144 czytelnik\u00f3w z\u00a0tendencjami wsp\u00f3\u0142czesnej historiografii, pisali o rozd\u017awi\u0119ku mi\u0119dzy spo\u0142ecznie akceptowan\u0105 \u201ehistori\u0105\u201d jako tradycj\u0105 narodow\u0105 a \u201ehistori\u0105\u201d jako nauk\u0105. Wprowadzenie do nauki historycznej element\u00f3w materializmu mia\u0142o dodatkowo pog\u0142\u0119bi\u0107 ten rozd\u017awi\u0119k. Dowodzili, \u017ce \u201eistnieje dzi\u015b podstawowa sprzeczno\u015b\u0107 mi\u0119dzy racjonalnym traktowaniem nauki historii przez przyt\u0142aczaj\u0105c\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy a irracjonalnym stosunkiem spo\u0142ecze\u0144stwa do tradycji narodowych\u201d8<\/a>.<\/p>\n

Kerstenowie w poczuciu odpowiedzialno\u015bci za socjalistyczne wychowanie spo\u0142ecze\u0144stwa wskazywali, \u017ce proces zmian tre\u015bci wchodz\u0105cych w sk\u0142ad tradycji narodowej to droga d\u0142uga i ciernista, niemniej byli przekonani, \u017ce trzeba j\u0105 podj\u0105\u0107. W innym wsp\u00f3lnym artykule pisali tak:<\/p>\n

… czy nam si\u0119 to podoba czy nie, w\u00a0\u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego nacjonalizm zajmuje ci\u0105gle a\u017c nazbyt poczesne miejsce, na brak element\u00f3w klerykalizmu te\u017c nie mo\u017cemy narzeka\u0107. Podstaw\u0105 i po\u017cywk\u0105 ka\u017cdego nacjonalizmu jest odwo\u0142ywanie si\u0119 do tradycji historycznej.9<\/a><\/p>\n

Jednocze\u015bnie zwracali uwag\u0119, \u017ce zmiana \u015bwiadomo\u015bci historycznej spo\u0142ecze\u0144stwa, jego poparcie dla socjalizmu, je\u015bli maj\u0105 by\u0107 trwa\u0142e, powinny si\u0119 oprze\u0107 na g\u0142\u0119bszej, metodologicznej podstawie.<\/p>\n

B\u0119dzie karygodnym sp\u0142yceniem naszej pracy ideowo-wychowawczej, je\u015bli mechanicznie wymienimy ksi\u0119cia Pepi na Ludwika Wary\u0144skiego, a Somosierr\u0119 na bitw\u0119 pod Lenino. Metoda taka poza tym, \u017ce nie marksistowska, jest w praktyce ma\u0142o skuteczna, poniewa\u017c owe dawne stereotypy my\u015blowe mocno tkwi\u0105 w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej, zw\u0142aszcza gdy ich g\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142o nacjonalizm pozostaje nienaruszone.10<\/a><\/p>\n

Drog\u0105 wychowania socjalistycznego spo\u0142ecze\u0144stwa mia\u0142o by\u0107 upowszechnianie racjonalnego poznania. Aby proces kszta\u0142towania socjalistycznej \u015bwiadomo\u015bci zako\u0144czy\u0142 si\u0119 sukcesem, ich zdaniem wa\u017cne by\u0142o wykszta\u0142cenie nowego pokolenia historyk\u00f3w, my\u015bl\u0105cego racjonalnie, w duchu socjalistycznej ideologii. Wypowiadaj\u0105c si\u0119 w dyskusji nad proponowanymi zmianami programu studi\u00f3w, Kerstenowie wskazywali, \u017ce celem pracy uniwersyteckiej nie jest wbicie w g\u0142ow\u0119 studenta okre\u015blonej sumy fakt\u00f3w, ale:<\/p>\n

… przekazanie i wykszta\u0142cenie umiej\u0119tno\u015bci naukowego, racjonalnego, z\u00a0naszego punktu widzenia materialistycznego my\u015blenia historycznego […]. W toku studi\u00f3w historycznych trzeba wi\u0119c nie tylko wykszta\u0142ci\u0107 umiej\u0119tno\u015b\u0107 analizy procesu historycznego, ale tak\u017ce nauczy\u0107 pos\u0142ugiwania si\u0119 analiz\u0105 jako bezpo\u015bredni\u0105 broni\u0105 ideologiczn\u0105 w walce o\u00a0socjalistyczn\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105. Im mniej b\u0119d\u0105 to gotowe argumenty podawane z\u00a0zaleceniem \u00abpodaj dalej\u00bb, im wi\u0119cej potrafimy zyska\u0107 element\u00f3w samodzielnego my\u015blenia, tym bro\u0144 ta b\u0119dzie skuteczniejsza11<\/a>.<\/p>\n

W ten spos\u00f3b armia trze\u017awo i realnie my\u015bl\u0105cych ludzi poszerzy si\u0119, a w\u00f3wczas, zdaniem Adama i Krystyny Kersten, ka\u017cdy uzna wag\u0119 zachodz\u0105cych w kraju przemian i ostatecznie b\u0119dzie musia\u0142 przyzna\u0107 wy\u017cszo\u015b\u0107 socjalizmu nad porz\u0105dkiem kapitalistycznym12<\/a>.<\/p>\n

3. Zaufanie i wiara<\/strong><\/p>\n

Zaufanie i wiara Krystyny Kersten w ideologi\u0119 socjalistyczn\u0105 w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, aprobata dla metodologii materializmu historycznego by\u0142y bezsporne. Przyk\u0142adem pracy historycznej, kt\u00f3ra ilustrowa\u0142a \u00f3wczesn\u0105 postaw\u0119 badawcz\u0105 autorki, by\u0142a monografia o PKWN, wydana w 1965 r. Wyra\u017anie swe sympatie ulokowa\u0142a po stronie w\u0142adzy ludowej, a wrogo\u015b\u0107 skierowa\u0142a przeciw rz\u0105dowi londy\u0144skiemu i jego krajowym przedstawicielom \u2013 Delegaturze oraz Armii Krajowej.<\/p>\n

We wspomnianej ksi\u0105\u017cce i artyku\u0142ach Kerstenowej z tamtego okresu znajdziemy sformu\u0142owania o \u015blepocie politycznej Londynu, blokowaniu reform spo\u0142ecznych pod pozorem obrony interes\u00f3w narodowych, faszystowskiej konstytucji kwietniowej, kt\u00f3ra nie mog\u0142a by\u0107 podstaw\u0105 sprawowania rz\u0105d\u00f3w w Polsce po II\u00a0wojnie \u015bwiatowej 13<\/a>. Z drugiej strony Kerstenowa \u0142atwo usprawiedliwia\u0142a posuni\u0119cia ZSRR czy w\u0142adzy ludowej: powsta\u0142 PKWN, bo Rosjanie powinni mie\u0107 spok\u00f3j na terenach wyzwolonych; wycofano si\u0119 z koncepcji sprawowania w\u0142adzy w terenie przez rady narodowe, bo spo\u0142ecze\u0144stwo nie dojrza\u0142o do samorz\u0105dno\u015bci; dzielono po 5 hektar\u00f3w w ramach reformy rolnej z powodu braku wystarczaj\u0105cej ilo\u015bci ziemi, bo wa\u017cniejsze od korzy\u015bci ekonomicznych by\u0142o wsparcie w\u0142adzy ludowej przez wie\u015b 14<\/a>.<\/p>\n

W sprawie granicy wschodniej wnioski autorki w\u00a0pe\u0142ni odpowiada\u0142y tezom oficjalnej propagandy. Nowe granice mia\u0142y by\u0107, jej zdaniem, triumfem dziejowej sprawiedliwo\u015bci dzi\u0119ki zahamowaniu trwaj\u0105cego od tysi\u0105clecia niemieckiego parcia na wsch\u00f3d i polskiej ekspansji na ziemie litewskie, bia\u0142oruskie i\u00a0ukrai\u0144skie. Utworzenie pa\u0144stwa jednolitego narodowo to, jak czytamy, \u201eusuni\u0119cie ostatnich prze\u017cytk\u00f3w feudalizmu w polityce pa\u0144stwowej\u201d. Nowe granice, dowodzi\u0142a Kerstenowa, to korzy\u015bci ekonomiczne, to pozytywne zmiany \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej, zerwanie ze szlacheck\u0105 tradycj\u0105 marszu na Wsch\u00f3d, zerwanie z feudaln\u0105 wielkomocarstwowo\u015bci\u0105 Polski, z mitem mo\u017cliwo\u015bci wielkomocarstwowych, \u017cywych w szerokich kr\u0119gach spo\u0142ecze\u0144stwa, bo wyra\u017canych nawet w popularnych pie\u015bniach harcerskich o \u201erycerzach znad dnieprowych stanic\u201d15<\/a>. Nowe granice ludowego pa\u0144stwa mia\u0142y pom\u00f3c w popularyzacji i\u00a0rozpowszechnieniu w\u015br\u00f3d polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa zasady internacjonalizmu i patriotyzmu, zgodnie z zasad\u0105, \u017ce nie mo\u017ce by\u0107 wolny nar\u00f3d uciskaj\u0105cy inne narody.<\/p>\n

Nic dziwnego, \u017ce ksi\u0105\u017cka pisana w tej konwencji nie wzbudzi\u0142a specjalnego \u201ezainteresowania\u201d cenzury i nie mia\u0142a w zasadzie powa\u017cniejszych ingerencji. Przeszed\u0142 tak\u017ce dra\u017cliwy z punktu widzenia w\u0142adz PRL-owskich fragment dowodz\u0105cy, \u017ce PKWN nie powsta\u0142 w Che\u0142mie lubelskim, lecz w Moskwie16<\/a>.<\/p>\n

Z dzisiejszej perspektywy Kerstenowa ze wstydem m\u00f3wi o tej ksi\u0105\u017cce jako swej zawodowej pora\u017cce: \u201emoje pole widzenia przy pisaniu tej ksi\u0105\u017cki by\u0142o funkcj\u0105 przyj\u0119tego punktu obserwacyjnego. Przyt\u0142aczaj\u0105c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 stanowi\u0142y materia\u0142y tylko jednej strony. Zwa\u017cywszy \u017ce by\u0142a to strona, z kt\u00f3r\u0105 si\u0119 w\u00f3wczas jeszcze uto\u017csamia\u0142am, nie by\u0142am zdolna wyj\u015b\u0107 poza ow\u0105 \u2013 nazwijmy j\u0105 \u2013 komunistyczn\u0105 wersj\u0119 pocz\u0105tk\u00f3w Polski ludowej. Tyle \u017ce by\u0142a to wersja u\u0142o\u017cona z informacji czerpanych ze \u017ar\u00f3de\u0142, \u00abz czasu i z miejsca\u00bb, a nie inspirowana przez kolejny zjazd czy kolejne plenum\u201d17<\/a>. W innym miejscu, podsumowuj\u0105c okres swego zawierzenia socjalistycznej rzeczywisto\u015bci, napisa\u0142a: \u201eNie mog\u0119 o sobie powiedzie\u0107, \u017ce nie napisa\u0142am w \u017cyciu s\u0142owa, kt\u00f3rego si\u0119 nie powstydz\u0119 \u2013 niekt\u00f3re s\u0105 zapewne \u015bwiadectwem g\u0142upoty, mo\u017ce usprawiedliwionej m\u0142odzie\u0144czym za\u015blepieniem, g\u0142upoty wszak wstydzi\u0107 si\u0119 nale\u017cy. Faktem jest, \u017ce nie napisa\u0142am niczego, w co bym nie wierzy\u0142a, ale ta \u015bwiadomo\u015b\u0107 nie wystarczy do moralnego komfortu. Jak bowiem stwierdza\u0142a wiele razy przeze mnie cytowana Hanna Malewska, \u00abje\u015bli si\u0119 nie \u017cyje tak, jak si\u0119 my\u015bli, my\u015bli si\u0119 tak, jak si\u0119 \u017cyje\u00bb\u201d 18<\/a>.<\/p>\n

Gdy z jednej strony w pracach Kerstenowej pada\u0142y deklaracje poparcia dla nowej rzeczywisto\u015bci, z drugiej w jej my\u015bleniu, w podej\u015bciu do uprawiania zawodu historyka tkwi\u0142 element, kt\u00f3ry w konsekwencji doprowadzi\u0142 j\u0105 do antykomunistycznej opozycji. Elementem tym by\u0142a niech\u0119\u0107 do \u015blepego, bezkrytycznego odwzorowywania propagandowych hase\u0142, by\u0142a nim gotowo\u015b\u0107 rzetelnego badania niedawnej przesz\u0142o\u015bci, ch\u0119\u0107 zrozumienia przyczyn nast\u0119puj\u0105cych po sobie wydarze\u0144.<\/p>\n

Kerstenowa, wierz\u0105c w idee socjalizmu, uznaj\u0105c \u015bwiatopogl\u0105d marksistowski za jedynie s\u0142uszny spos\u00f3b opisywania rzeczywisto\u015bci, zapewne nie podejrzewa\u0142a, \u017ce droga konfrontacji teorii z praktyk\u0105, zalecana przez marksistowskich ideolog\u00f3w, zestawienie filozoficznych wizji z rzeczywisto\u015bci\u0105 dziejow\u0105 stanie si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em coraz wi\u0119kszych w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce mo\u017ce prowadzi\u0107 do odrzucenia dotychczasowego systemu warto\u015bci. Autorka, wierz\u0105c w prawdziwo\u015b\u0107 marksizmu, by\u0142a prze\u015bwiadczona, \u017ce w wyniku konfrontacji teorii z rzeczywisto\u015bci\u0105 ideologiczne za\u0142o\u017cenia znajd\u0105 swe potwierdzenie w\u00a0praktyce, \u017ce \u015bwiatopogl\u0105dowi czy metodzie marksistowskiej nie mog\u0105 zagrozi\u0107 \u017cadne argumenty ani fakty. Uwa\u017ca\u0142a, \u017ce te z historycznych wydarze\u0144, kt\u00f3re \u015bwiadczy\u0142y o\u00a0nie\u015bcis\u0142o\u015bciach koncepcji og\u00f3lnej, zawsze dadz\u0105 si\u0119 wyt\u0142umaczy\u0107 w ramach marksistowskiej teorii, ba, b\u0119d\u0105 tw\u00f3rczym wk\u0142adem uczonego do rozwoju dialektycznego my\u015blenia.<\/p>\n

4. Zamazywanie trudno\u015bci to zamazywanie osi\u0105gni\u0119\u0107<\/strong><\/p>\n

Pierwszym elementem, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 ku zw\u0105tpieniu, by\u0142 zaszczepiony Kerstenowej jeszcze w czasie studi\u00f3w szacunek dla rzetelnego warsztatu historyka, szacunek dla zawodowej uczciwo\u015bci. Tak autorka pisa\u0142a po latach o atmosferze studi\u00f3w na Uniwersytecie Warszawskim:<\/p>\n

Moi uniwersyteccy nauczyciele na czele z prof. Marianem Ma\u0142owistem nauczyli mnie rygorystycznego traktowania warsztatu, nieskr\u0119powanego my\u015blenia, stawiania poznania na pierwszym miejscu. Do wyj\u0105tk\u00f3w nale\u017celi profesorowie, kt\u00f3rzy jak \u017banna Kormanowa na swoim seminarium zamykali studentom usta, nie pozwalaj\u0105c na wyra\u017canie s\u0105d\u00f3w, interpretacji, czy nawet stawianie pyta\u0144 nazbyt dociekliwych. Podczas moich studi\u00f3w […] panowa\u0142 kult dobrego warsztatu, rzetelnej nauki, odwagi my\u015blenia. Mo\u017ce idealizuj\u0119, ale nie s\u0105dz\u0119.19<\/a><\/p>\n

W pocz\u0105tkach lat 60. wydawa\u0142o si\u0119 Kerstenowej, \u017ce krytyczne my\u015blenie i rzetelno\u015b\u0107 warsztatowa historyka jest zgodna z ideologi\u0105 socjalistyczn\u0105, ale \u2013 jak wspomina po latach \u2013 ta<\/p>\n

… wi\u0119\u017a, identyfikacja, nie prowadzi\u0142y do apologetyki. Przeciwnie, one to w\u0142a\u015bnie sk\u0142ania\u0142y do szczeg\u00f3lnego krytycyzmu. \u00abMoje\u00bb \u2013 idzie tu o przynale\u017cno\u015b\u0107 \u2013 nie oznacza\u0142o \u00abnajlepsze\u00bb, wi\u0105za\u0142o si\u0119 natomiast z poczuciem odpowiedzialno\u015bci, ba […] czasem z jego przyrostem.20<\/a><\/p>\n

Warto jeszcze raz powt\u00f3rzy\u0107, \u017ce by\u0142 to krytycyzm ograniczony z jednej strony przez \u015bwiatopogl\u0105d autorki, z drugiej przez brak dost\u0119pu do tej cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142, kt\u00f3re zosta\u0142y przez w\u0142adz\u0119 ludow\u0105 utajnione. Jednak mimo tych ogranicze\u0144 prace Kerstenowej z lat 60. odznacza\u0142y si\u0119, obok deklaracji ideologicznej jedno\u015bci z ide\u0105 socjalizmu i w\u0142adz\u0105 ludow\u0105, pracowicie zebran\u0105, szerok\u0105 baz\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105 oraz daleko posuni\u0119t\u0105 zawodow\u0105 uczciwo\u015bci\u0105 w\u00a0przedstawianiu fakt\u00f3w z dziej\u00f3w PRL. Nawet z om\u00f3wionej powy\u017cej ksi\u0105\u017cki o PKWN, pisanej z sympati\u0105 dla rodz\u0105cej si\u0119 w\u0142adzy ludowej, pe\u0142nej tendencyjnych wniosk\u00f3w i ocen, czytelnik dowie si\u0119 wielu niewygodnych dla PZPR szczeg\u00f3\u0142\u00f3w z tamtego okresu. Kerstenowa pisa\u0142a o fiasku akcji werbunkowej do ludowego wojska na wyzwolonych w 1944 r. ziemiach polskich.<\/p>\n

Autorka nie ukrywa\u0142a, \u017ce mia\u0142y miejsce bezprawne rekwizycje i samowola Armii Czerwonej w \u015bci\u0105ganiu \u015bwiadcze\u0144 od miejscowej ludno\u015bci. Pisa\u0142a o wrogich nastrojach wobec PKWN i pa\u0144stwa radzieckiego21<\/a>. Nieprzypadkowo jeden z \u00f3wczesnych recenzent\u00f3w tej ksi\u0105\u017cki napisa\u0142: \u201egdy g\u0142\u00f3wnym walorem pracy Kerstenowej jest wnikliwe ukazanie narodzin aparatu w\u0142adzy, r\u00f3\u017cnorakich form jej dzia\u0142alno\u015bci i roli partii w realizacji tych zada\u0144 \u2013 to ukazanie politycznych reperkusji zachodz\u0105cych wydarze\u0144, analiza nastroj\u00f3w, ich fluktuacji i przemian, socjologiczna ocena spo\u0142ecze\u0144stwa nie jest mocn\u0105 stron\u0105 tej ksi\u0105\u017cki\u201d22<\/a>.<\/p>\n

Przyk\u0142adem zderzenia si\u0119 dw\u00f3ch sposob\u00f3w podej\u015bcia do bada\u0144 nad dziejami najnowszymi Polski w tamtym okresie s\u0105 z jednej strony artyku\u0142y Krystyny Kersten dotycz\u0105ce migracji w 1945 r. na Ziemie Zachodnie23<\/a>, a z drugiej wypowiedzi polemiczne W\u0142adys\u0142awa G\u00f3ry i dyskusja, jaka wywi\u0105za\u0142a si\u0119 mi\u0119dzy historykami o metodach badania oraz sposobie pisania dziej\u00f3w najnowszych.<\/p>\n

W\u0142adys\u0142aw G\u00f3ra, wyk\u0142adowca Wy\u017cszej Szko\u0142y Nauk Spo\u0142ecznych przy KC PZPR, historyk, kt\u00f3rego mo\u017cna zaliczy\u0107 do grona uczonych \u015bci\u015ble zwi\u0105zanych z kierownictwem partyjnym, zarzuci\u0142 Kerstenowej \u201emalowanie naszych dziej\u00f3w wy\u0142\u0105cznie w czarnych kolorach\u201d24<\/a>. Pisa\u0142, \u017ce krytykuj\u0105c odrzucenie koncepcji organizacji osadnictwa rolniczego na Ziemiach Zachodnich Rajmunda Bu\u0142awskiego i Paw\u0142a Rybickiego, autorka nie zwr\u00f3ci\u0142a uwagi na fakt, \u017ce nie by\u0142y one zgodne z interesem i koncepcj\u0105 budowy pa\u0144stwa ludowego, \u017ce ich realizacja prowadzi\u0142aby do \u201ewzmocnienia bur\u017cuazji wiejskiej i jej wp\u0142yw\u00f3w na wsi\u201d.<\/p>\n

G\u00f3ra nie zgadza\u0142 si\u0119 na okre\u015blenie organizacji przej\u0119cia i zasiedlenia Ziem Zachodnich jako chaotycznej improwizacji, nie zgadza\u0142 si\u0119 z przedstawianiem miejscowego aparatu w\u0142adzy jako niefachowego, rozpitego, sprzyjaj\u0105cego szabrownictwu. Recenzent prac Kerstenowej twierdzi\u0142, \u017ce cho\u0107 autorka opar\u0142a swe artyku\u0142y na licznych autentycznych materia\u0142ach i\u00a0dokumentach, to przedstawiony przez ni\u0105 obraz rzeczywisto\u015bci by\u0142 fa\u0142szywy, gdy\u017c istot\u0105 tamtych przemian nie by\u0142o pija\u0144stwo, szabrownictwo i \u017cywio\u0142owa improwizacja, lecz \u201ebohaterski, ofiarny wysi\u0142ek wi\u0119kszo\u015bci spo\u015br\u00f3d przybywaj\u0105cych na te tereny, ofiarna i trudna praca dziesi\u0105tk\u00f3w tysi\u0119cy ludzi\u201d25<\/a>. W ten spos\u00f3b, nie wypowiadaj\u0105c swych my\u015bli wprost, G\u00f3ra zarzuca\u0142 autorce, \u017ce burz\u0105c propagandowy obraz najnowszej historii Polski, podwa\u017ca zaufanie dla w\u0142adzy ludowej, os\u0142abia autorytet partii, szerzy niewiar\u0119 w jej misj\u0119 kierowania narodem.<\/p>\n

Kerstenowa tak w\u0142a\u015bnie zrozumia\u0142a t\u0119 recenzj\u0119, gdy\u017c odrzucaj\u0105c zarzut \u201eczarnowidztwa\u201d, za wa\u017cn\u0105 uzna\u0142a w swojej odpowiedzi obron\u0119 swych prosocjalistycznych przekona\u0144. Pisa\u0142a w\u00f3wczas: \u201e\u017caden cz\u0142owiek, jako tako bezstronny i trze\u017awo my\u015bl\u0105cy, nie mo\u017ce negowa\u0107 ogromnych osi\u0105gni\u0119\u0107 pa\u0144stwa polskiego w zaludnieniu Ziem Odzyskanych, osi\u0105gni\u0119\u0107 nie maj\u0105cych precedensu w historii\u201d26<\/a>. Jednak w \u015blad za deklaracj\u0105 lojalno\u015bci Kerstenowa wyja\u015bnia\u0142a, \u017ce odmiennie od swego oponenta rozumie s\u0142u\u017cb\u0119 historyka socjalistycznej ojczy\u017anie. Dowodzi\u0142a, \u017ce wa\u017cniejsze od powtarzania prawd oczywistych by\u0142o \u201eukazanie warunk\u00f3w, w jakich si\u0119 te osi\u0105gni\u0119cia dokona\u0142y\u201d. Kerstenowa pisa\u0142a tak:<\/p>\n

… trudno poj\u0105\u0107, dlaczego W. G\u00f3ra uwa\u017ca, i\u017c eksponuj\u0105c obiektywne warunki i braki […] dyskredytuj\u0119 osi\u0105gni\u0119cia i wysi\u0142ki nowo powsta\u0142ego pa\u0144stwa. S\u0105dz\u0119, \u017ce jest przeciwnie. […] Zamazywanie trudno\u015bci jest jednocze\u015bnie zamazywaniem osi\u0105gni\u0119\u0107 27<\/a>.<\/p>\n

Autorka, broni\u0105c w 1961 r. swych prosocjalistycznych sympatii, jednocze\u015bnie wskaza\u0142a na wa\u017cny problem metodologiczny i\u00a0warsztatowy. Wyra\u017anie nie zgadza\u0142a si\u0119 na sprowadzenie roli historii najnowszej do funkcji powielania schemat\u00f3w aktualnej propagandy. Pisa\u0142a: \u201epragn\u0105c uczyni\u0107 z historii Polski Ludowej \u00abpe\u0142noprawny\u00bb dzia\u0142 historiografii, nie mo\u017cemy pomniejsza\u0107 wszystkich obiektywnych i subiektywnych trudno\u015bci\u201d, bo to doprowadzi\u0142oby do \u201ezaprzeczenia historii Polski Ludowej pe\u0142ni praw, a zatem i obowi\u0105zk\u00f3w historycznej dyscypliny\u201d28<\/a>. Warto jednak jeszcze raz wyra\u017anie podkre\u015bli\u0107, \u017ce taka postawa badawcza nie wynika\u0142a w tamtym okresie z\u00a0opozycyjnych przekona\u0144 Kerstenowej. Przeciwnie, by\u0142a dowodem wiary w marksistowsk\u0105 wizj\u0119 \u015bwiata i socjalistycznego pa\u0144stwa. Autorka uwa\u017ca\u0142a, \u017ce k\u0142amstwa i przemilczenia niewygodnych fakt\u00f3w historycznych tylko szkodz\u0105 marksistowskiej interpretacji dziej\u00f3w, niepotrzebnie podwa\u017caj\u0105 jej wiarygodno\u015b\u0107.<\/p>\n

5. Rozstanie z parti\u0105<\/strong><\/p>\n

O ile wzgl\u0119dnie \u0142atwo ustali\u0107 jest fakty w \u017cyciu cz\u0142owieka, o tyle du\u017co trudniej jest okre\u015bli\u0107 moment zmiany przekona\u0144 czy opcji \u015bwiatopogl\u0105dowych. Wydaje si\u0119, \u017ce w\u00a0przypadku Krystyny Kersten rosn\u0105ca frustracja spowodowana niemo\u017cno\u015bci\u0105 rzetelnego uprawiania zawodu historyka na przestrzeni lat 60. zbieg\u0142a si\u0119 z oburzeniem wobec antyinteligenckiej polityki w\u0142adz i z coraz bardziej jawnym odchodzeniem ekipy Gomu\u0142ki od idea\u0142\u00f3w pa\u017adziernikowych.<\/p>\n

W marcu 1968 r. Kerstenowa protestowa\u0142a przeciwko antysemickiej polityce w\u0142adz. Z PZPR wyst\u0105pi\u0142a 22 sierpnia 1968 r. w prote\u015bcie przeciw interwencji wojsk Uk\u0142adu Warszawskiego w Czechos\u0142owacji. W Instytucie Historii PAN wyst\u0105pili w\u00f3wczas z partii tak\u017ce: Bronis\u0142aw Geremek, Lucjan Dobroszycki, Tadeusz \u0141epkowski, Krystyna Zienkowska 29<\/a>. Rozstanie z parti\u0105, niewiara, \u017ce aparat w\u0142adzy jest zdolny do realizacji marksistowskich idea\u0142\u00f3w, nie oznacza\u0142y utraty wiary w same idea\u0142y. Jak po latach wspomina Kerstenowa, uzale\u017cnienie od ideologii socjalistycznej trwa\u0142o d\u0142u\u017cej30<\/a>.<\/p>\n

W 1976 r., ju\u017c w innej sytuacji politycznej i z du\u017co wi\u0119ksz\u0105 rezerw\u0105 do ideologii socjalistycznej, Kerstenowa ponownie podj\u0119\u0142a problem zada\u0144, jakie stoj\u0105 przed historykiem dziej\u00f3w najnowszych. Tym razem jawniej i \u015bmielej pisa\u0142a o szkodliwo\u015bci dominacji cel\u00f3w polityczno-propagandowych i ma\u0142ej warto\u015bci naukowej wydanej w\u0142a\u015bnie syntezy PRL-u W\u0142adys\u0142awa G\u00f3ry31<\/a>. Stwierdzi\u0142a, \u017ce recenzowane opracowanie to nie praca naukowa, lecz s\u0142u\u017c\u0105cy aktualnym celom propagandowym opis historycznych posiedze\u0144 plenarnych i\u00a0zjazd\u00f3w PPR i PZPR. \u017be zamiast obiektywnej analizy zjawisk historycznych czytelnik ma do czynienia z powt\u00f3rzeniem aktualnych ocen przesz\u0142o\u015bci najwy\u017cszych instancji partyjnych.<\/p>\n

W\u0142adys\u0142aw G\u00f3ra, pisa\u0142a Kerstenowa, zastosowa\u0142 metod\u0119 narracji najgorsz\u0105 z mo\u017cliwych, gdy\u017c celowo pomija\u0142 wszystkie ostre czy dramatyczne dla w\u0142adz wydarzenia (plenum czerwcowe 1948, listopadowe 1949, lata 1953\u20131956, 1968, grudzie\u0144 1970), pozbawiaj\u0105c je historycznej konkretno\u015bci i reali\u00f3w. W ten spos\u00f3b, zdaniem recenzentki, powsta\u0142a ksi\u0105\u017cka nienaukowa, ahistoryczna, pisana z punktu widzenia kierownictwa PZPR, bez jakiejkolwiek pr\u00f3by zrozumienia historycznych reali\u00f3w, bez analizy proces\u00f3w spo\u0142ecznych czy zmieniaj\u0105cych si\u0119 stosunk\u00f3w mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 a spo\u0142ecze\u0144stwem, ksi\u0105\u017cka pe\u0142na uproszcze\u0144, b\u0142\u0119d\u00f3w, stwierdze\u0144 apriorycznych, sprzecznych nawet z tym, co sam autor pisa\u0142 w innych swych pracach. Opis wydarze\u0144 i ich interpretacja zosta\u0142y zast\u0105pione og\u00f3lnymi formu\u0142ami, zgodnymi z wytycznymi Biura Politycznego z lat 70., \u0142\u0105cznie z powieleniem przez autora j\u0119zyka banalnych slogan\u00f3w, kt\u00f3re nic nie znacz\u0105.<\/p>\n

Kerstenowa stwierdza\u0142a, \u017ce taka ksi\u0105\u017cka, na przek\u00f3r intencji autora, niczego nikogo nie nauczy i do niczego jej czytelnika nie przekona. Pisa\u0142a: \u201ehistoryk […] je\u015bli pragnie oddzia\u0142ywa\u0107 na rzeczywiste postawy, kszta\u0142towa\u0107 pogl\u0105dy, kt\u00f3rych nie porzuci si\u0119 jak zu\u017cyty p\u0142aszcz, musi dobrze zna\u0107 funkcjonuj\u0105ce prywatne, nieoficjalne pogl\u0105dy i odczucia, a tak\u017ce g\u0142\u0119boko je szanowa\u0107, cho\u0107by nawet budzi\u0142y one jego radykalny sprzeciw, kolidowa\u0142y z uznanymi przeze\u0144 hierarchiami warto\u015bci\u201d32<\/a>. Autorka powtarza\u0142a swe tezy z lat 60., \u017ce podstawowe zadania nauki historycznej to wykszta\u0142cenie umiej\u0119tno\u015bci rozumienia rzeczjwisto\u015bci, to nauka my\u015blenia, a przez nie kszta\u0142towanie \u015bwiatopogl\u0105du wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka. W 1976 r. ju\u017c nie pisa\u0142a, \u017ce Polacy powinni sobie przyswoi\u0107 \u015bwiatopogl\u0105d marksistowski, nie identyfikowa\u0142a si\u0119 z gierkowskim aparatem w\u0142adzy, jednak mi\u0119dzy wierszami mo\u017cna wyczyta\u0107, \u017ce nadal pozostawa\u0142a pod wp\u0142ywem tej filozofii i charakterystycznego dla niej stylu my\u015blenia33<\/a>.<\/p>\n

Je\u017celi za miar\u0119 stopnia przekona\u0144 antysocjalistycznych uzna\u0107 liczb\u0119 ingerencji cenzorskich, to czterotomowe wydawanie ch\u0142opskich relacji z okresu II wojny \u015bwiatowej34<\/a>, a\u00a0szczeg\u00f3lnie wydana w po\u0142owie lat 70. praca habilitacyjna Kerstenowej, potwierdzaj\u0105 rodz\u0105ce si\u0119 w niej nastroje opozycyjne wobec panuj\u0105cego systemu w\u0142adzy35<\/a>. Autorka spodziewa\u0142a si\u0119 cenzorskich zastrze\u017ce\u0144 i przesy\u0142aj\u0105c do wydawnictwa Ossolineum r\u0119kopis pracy o migracjach, sama zrezygnowa\u0142a z rozdzia\u0142u po\u015bwi\u0119conego przesiedleniom z dawnych Kres\u00f3w Wschodnich. Mimo to cenzura zakwestionowa\u0142a 80 fragment\u00f3w tekstu oraz 30 fragment\u00f3w przypis\u00f3w.<\/p>\n

Chodzi\u0142o o sformu\u0142owania, kt\u00f3re nie zgadza\u0142y si\u0119 z partyjn\u0105 wyk\u0142adni\u0105 dziej\u00f3w, kt\u00f3re jednocze\u015bnie by\u0142y \u015bwiadectwem zmiany pogl\u0105d\u00f3w autorki. W\u00a0przeciwie\u0144stwie do okre\u015ble\u0144 u\u017cywanych w pracy o PKWN, tym razem Kerstenowa pisa\u0142a o \u201erz\u0105dzie polskim w Londynie\u201d, o rozgoryczeniu by\u0142ych obywateli polskich narodowo\u015bci bia\u0142oruskiej, litewskiej i ukrai\u0144skiej, wywo\u0142anym faktem nieobj\u0119cia ich repatriacj\u0105. I mimo \u017ce uda\u0142o si\u0119 wywalczy\u0107 szereg ust\u0119pstw cenzury, a ksi\u0105\u017cka \u2013 cho\u0107 okastrowana \u2013 zawiera\u0142a, jak na \u00f3wczesne czasy, du\u017co nowego materia\u0142u i nowych uj\u0119\u0107, z dzisiejszej perspektywy autorka stwierdza, \u017ce w potyczkach z cenzur\u0105 zosta\u0142a pokonana. Tak pisa\u0142a o swych \u00f3wczesnych do\u015bwiadczeniach:<\/p>\n

… walka z cenzur\u0105 toczy\u0142a si\u0119 w \u015bci\u015ble okre\u015blonych ramach, nie dotyczy\u0142a kwestii podstawowych. Stosunki polsko-sowieckie, porz\u0105dek ustrojowy etc. by\u0142y poza dyskusj\u0105. Przekonywa\u0107 mo\u017cna by\u0142o co najwy\u017cej, i\u017c spos\u00f3b przedstawienia […] nie jest r\u00f3wnoznaczny z krytyk\u0105 Polski Ludowej. […] W polu zmaga\u0144 z cenzur\u0105 obowi\u0105zywa\u0142y regu\u0142y (m.in. j\u0119zyk) narzucone przez system i przejmowane przez wszystkich […], w jakim stopniu to, co pisa\u0142am by\u0142o kamufla\u017cem, w jakim za\u015b odpowiada\u0142o memu \u00f3wczesnemu stanowi \u015bwiadomo\u015bci, nie potrafi\u0119 na to pytanie odpowiedzie\u0107.36<\/a><\/p>\n

6. Bez cenzuralnych ogranicze\u0144<\/strong><\/p>\n

W drugiej po\u0142owie lat 70. Kerstenowa, przygn\u0119biona ograniczonymi mo\u017cliwo\u015bciami rzetelnego badania i publikowania prac z zakresu najnowszych dziej\u00f3w Polski, my\u015bla\u0142a o\u00a0podj\u0119ciu bada\u0144 nad wiekiem XVII. Ostatecznie w ko\u0144cu lat 70. powr\u00f3ci\u0142a do bada\u0144 nad pocz\u0105tkami Polski Ludowej 37<\/a>.<\/p>\n

W zwi\u0105zku z podpisaniem w sierpniu 1975 r. przez w\u0142adze PRL Aktu ko\u0144cowego KBWE, 5 grudnia tego roku Krystyna Kersten, Maria Drzewicka, Bronis\u0142aw Geremek, Tadeusz Kowalik, Edward Lipi\u0144ski, Jan Strzelecki i Krzysztof Wolicki wystosowali do Edwarda Gierka list (nazwany p\u00f3\u017aniej listem siedmiu), w kt\u00f3rym zwr\u00f3cili uwag\u0119, \u017ce nie s\u0105 realizowane obietnice dane spo\u0142ecze\u0144stwu w grudniu 1970 r. Sygnatariusze pisali o\u00a0niebezpiecznej przepa\u015bci mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 a spo\u0142ecze\u0144stwem, proponowali reform\u0119 systemu wyborczego i zmian\u0119 sposobu dzia\u0142ania organ\u00f3w przedstawicielskich, umo\u017cliwienie dyskusji nad wariantami planu gospodarczego, wprowadzenie nowej ustawy prasowej, zagwarantowanie mo\u017cliwo\u015bci dzia\u0142ania rad robotniczych i zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych, zwi\u0119kszenie ochrony praw obywatelskich przez wprowadzenie kontroli s\u0105dowej decyzji administracyjnych, uzdrowienie polityki kadrowej przez oparcie jej na kryteriach fachowo\u015bci i rezygnacji z barier \u015bwiatopogl\u0105dowych, przywr\u00f3cenie autonomii szk\u00f3\u0142 wy\u017cszych i\u00a0instytut\u00f3w naukowych38<\/a>.<\/p>\n

Od jesieni 1977 do jesieni 1979 r. Krystyna Kersten uczestniczy\u0142a w zebraniach warszawskiego Towarzystwa Kurs\u00f3w Naukowych, szczeg\u00f3lnie w zamkni\u0119tych kolokwiach TKN, kt\u00f3rego cz\u0142onkiem za\u0142o\u017cycielem by\u0142 m.in. Adam Kersten. Niekt\u00f3re z tych spotka\u0144 odbywa\u0142y si\u0119 w mieszkaniu Kersten\u00f3w. Opublikowa\u0142a w podziemnych \u201eZeszytach Naukowych TKN\u201d referat \u201eSpo\u0142eczna funkcja plotki\u201d39<\/a>.<\/p>\n

By\u0142a jedn\u0105 z ponad dwustu os\u00f3b, kt\u00f3re do\u0142\u0105czy\u0142y sw\u00f3j podpis do \u201elistu 64\u201d, apelu intelektualist\u00f3w, wys\u0142anego do Edwarda Gierka oraz strajkuj\u0105cych stoczniowc\u00f3w w sierpniu 1980 r. Od pocz\u0105tku by\u0142a cz\u0142onkiem NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d. W latach 1980\u20131981 wyg\u0142osi\u0142a szereg wyk\u0142ad\u00f3w o pocz\u0105tkach PRL-u. By\u0142a jednym z g\u0142\u00f3wnych organizator\u00f3w sesji w\u00a01981\u00a0r. na Uniwersytecie Warszawskim, po\u015bwi\u0119conej wydarzeniom marcowym 1968 r.40<\/a><\/p>\n

Publikowa\u0142a w \u201eTygodniku Solidarno\u015b\u0107\u201d, dla kt\u00f3rego przygotowywa\u0142a popularn\u0105 syntez\u0119 dziej\u00f3w Polski za okres 1944\u20131956. Wybuch stanu wojennego uniemo\u017cliwi\u0142 ukazanie si\u0119 tekstu w pierwszym obiegu. Wobec propozycji, by tekst opublikowa\u0107 w wydawnictwie paryskim \u201eLibella\u201d, Kerstenowa postanowi\u0142a prac\u0119 poprawi\u0107 i uzupe\u0142ni\u0107. W ten spos\u00f3b powsta\u0142a obszerna monografia, wydana w 1985 r. przez wydawnictwa Kr\u0105g: Narodziny systemu wladz<\/em>y41<\/a>, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 bestsellerem drugiego obiegu, a w 1986 r. zosta\u0142a nagrodzona nagrod\u0105 kulturaln\u0105 \u201eSolidarno\u015bci\u201d.<\/p>\n

Du\u017co publikowa\u0142a na \u0142amach czasopism podziemnych, m.in. w \u201eKrytyce\u201d, \u201eAneksie\u201d, \u201eKulturze Niezale\u017cnej\u201d, warszawskich \u201eZeszytach Historycznych\u201d, \u201eMo\u015bcie\u201d, \u201eAlmanachu Humanistycznym\u201d. U\u017cywa\u0142a pseudonim\u00f3w: Jan Bujnowski, K.K., Marian Wo\u0142oszyn. Je\u017adzi\u0142a z wyk\u0142adami organizowanymi przez nielegalnie dzia\u0142aj\u0105cy zwi\u0105zek \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d, duszpasterstwa ludzi pracy w ko\u015bcio\u0142ach na terenie ca\u0142ej Polski, m.in. w Cz\u0119stochowie, Krakowie, Gda\u0144sku, Gliwicach, Tarnowskich G\u00f3rach.<\/p>\n

Jej wyk\u0142ady na \u017cywo i prace drukowane w drugim obiegu mia\u0142y sw\u00f3j wymiar aktualny. Opisuj\u0105c przesz\u0142o\u015b\u0107 historyczn\u0105, podejmowa\u0142y w\u0105tki, kt\u00f3re wype\u0142nia\u0142y codzienno\u015b\u0107 opozycji lat 80.: przedstawia\u0142y metody ujarzmiania spo\u0142ecze\u0144stwa przez w\u0142adze komunistyczne, bezpardonow\u0105 walk\u0119 z opozycj\u0105, analizowa\u0142y postawy oporu i\u00a0przystosowania. Prace autorki nie tylko s\u0142u\u017cy\u0142y odk\u0142amaniu historii, ale by\u0142y tak\u017ce postrzegane jako przywo\u0142anie tradycji walki z socjalistycznym pa\u0144stwem, kszta\u0142towa\u0142y nastroje opozycyjne przez przypomnienie wydarze\u0144 ukrywanych przez w\u0142adze, moralnie dla komunist\u00f3w wstydliwych, wzmaga\u0142y niech\u0119\u0107 i sprzeciw wobec socjalistycznej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n

W Narodzinach systemu w\u0142adzy<\/em>42<\/a>, pisz\u0105c o dziejach powojennych Polski, ju\u017c bez jakichkolwiek cenzuralnych ogranicze\u0144, Kerstenowa m\u00f3wi\u0142a o udanych posuni\u0119ciach Stalina, zmierzaj\u0105cych do podporz\u0105dkowania pa\u0144stwa polskiego Rosji radzieckiej, o Ja\u0142cie jako czwartym rozbiorze Polski, o aresztowaniu 16 przyw\u00f3dc\u00f3w pa\u0144stwa podziemnego, sfa\u0142szowanych wynikach referendum i wybor\u00f3w 1947 r., o eliminacji z \u017cycia politycznego PSL-u i PPS-u, o coraz mniejszym zainteresowaniu mocarstw zachodnich sprawami Polski. Ale jednocze\u015bnie, oceniaj\u0105c postawy i dzia\u0142ania r\u00f3\u017cnych orientacji politycznych w kraju, twierdzi\u0142a, \u017ce nie mo\u017cna \u017cadnej z nich odm\u00f3wi\u0107 dobrej woli, nie mo\u017cna nikogo obwinia\u0107 o&mbsp;brak patriotyzmu. Pisa\u0142a, \u017ce wszystkie orientacje, zgodnie ze swymi przekonaniami, w&mbsp;dobrej wierze, walczy\u0142y o lepsz\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 swego pa\u0144stwa i narodu. \u201eJestem przekonana \u2010 stwierdza\u0142a Kerstenowa \u2014 \u017ce nie tylko po jednej stronie le\u017ca\u0142y racje ideowo-moralne\u201d43<\/a>. Wskazywa\u0142a, \u017ce w latach 40. r\u00f3\u017cnie pojmowano \u201edobro Polak\u00f3w\u201d. Wyja\u015bniaj\u0105c r\u00f3\u017cnice, pisa\u0142a:<\/p>\n

… w rozumieniu komunist\u00f3w wynik konferencji w Ja\u0142cie by\u0142 triumfem, a nie zdrad\u0105 Polski czy nawet z\u0142em nieuchronnym. Usuni\u0119cie z mi\u0119dzynarodowej sceny legalnego polskiego rz\u0105du na uchod\u017astwie, przej\u0119cie w\u0142adzy w oparciu o si\u0142\u0119 radzieck\u0105 i pomoc NKWD traktowano jako zwyci\u0119stwo, nie za\u015b w kategoriach konieczno\u015bci, kt\u00f3rej nie spos\u00f3b zwalcza\u0107, ale kt\u00f3ra r\u00f3wna si\u0119 kl\u0119sce i dramatowi44<\/a>.<\/p>\n

Kerstenowa, nie zgadzaj\u0105c si\u0119 z jednostronn\u0105 ocen\u0105 \u00f3wczesnych postaw, stawia\u0142a wa\u017cne pytania:<\/p>\n

czy mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce jeden patriotyzm by\u0142 prawdziwy, a drugi fa\u0142szywy? \u017be z m\u0142odych ludzi, cz\u0119sto pochowanych obok siebie na jednym cmentarzu, kt\u00f3rzy w\u00f3wczas padli po obu stronach, tylko jeden by\u0142 \u00abdobrym Polakiem\u00bb?45<\/a><\/p>\n

Dla Kerstenowej odpowied\u017a twierdz\u0105ca na te pytania by\u0142a nie do przyj\u0119cia i&mbsp;mog\u0142a tylko dowodzi\u0107 braku umiej\u0119tno\u015bci historycznego my\u015blenia. Taka postawa autorki by\u0142a, ju\u017c po 1989 r., krytykowana przez tych, kt\u00f3rzy z jednej strony oskar\u017cali j\u0105 o\u00a0prokomunistyczne sympatie, a z drugiej o tendencyjne niedostrzeganie dzia\u0142a\u0144 ludzi o\u00a0przekonaniach lewicowych.<\/p>\n

7. Przeciwko \u201ejedynej s\u0142usznej prawdzie\u201d \u2013 ponownie<\/strong><\/p>\n

Podczas zorganizowanej przez TMH w Warszawie 20 kwietnia 1989 r. dyskusji nad Narodzinami systemu w\u0142adzy ostro skrytykowa\u0142 prac\u0119 Krystyny Kersten Antoni Macierewicz. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce autorka k\u0142amliwie przedstawi\u0142a obraz opisywanej rzeczywisto\u015bci, mi\u0119dzy innymi przemilczaj\u0105c agenturaln\u0105 rol\u0119 PPR, pomijaj\u0105c uzale\u017cnienie PKWN od Kremla. Znanego dzia\u0142acza KOR-u i solidarno\u015bciowego podziemia denerwowa\u0142o, \u017ce w ksi\u0105\u017cce, kt\u00f3ra ukaza\u0142a si\u0119 w drugim obiegu, brak jednoznacznego pot\u0119pienia \u015brodowisk komunistycznych, brak pot\u0119pienia \u00f3wczesnych w\u0142adz za likwidacj\u0119 i prze\u015bladowania ludzi zwi\u0105zanych z londy\u0144skim podziemiem46<\/a>.<\/p>\n

Recenzje podobne w tonie do wypowiedzi Macierewicza ukaza\u0142y si\u0119 tak\u017ce w\u00a0prasie o orientacji narodowej. Ich autorom nie podoba\u0142o si\u0119, \u017ce w pracy Kerstenowej morderstwa UB zosta\u0142y potraktowane tak samo, jak akcje odwetowe Narodowych Si\u0142 Zbrojnych, nie podoba\u0142o si\u0119, \u017ce autorka pisa\u0142a o komunistach jako realizatorach polskiego interesu narodowego, zamiast podkre\u015bli\u0107 uzale\u017cnienie ich koncepcji od interes\u00f3w radzieckich47<\/a>.<\/p>\n

Z kolei Andrzej Pilch, pisz\u0105c sw\u0105 recenzj\u0119 z pozycji lewicowych, oskar\u017cy\u0142 Kerstenow\u0105, \u017ce wbrew realiom lat 40. pomniejszy\u0142a rol\u0119 i znaczenie PPR i KRN. Stwierdzi\u0142, \u017ce w Narodzinach systemu w\u0142adzy, w por\u00f3wnaniu z monografi\u0105 o PKWN, zosta\u0142 odwr\u00f3cony obraz rzeczywisto\u015bci, sugerowa\u0142, \u017ce jest to efekt zmiany politycznych sympatii autorki, a nie wynik naukowych bada\u0144. Recenzent nie zgadza\u0142 si\u0119 z tez\u0105 autorki, \u017ce nowa w\u0142adza nie mia\u0142a rodzimych korzeni, a jedynie by\u0142a narzucona przez rz\u0105d radziecki. Podawa\u0142 w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 diagnoz\u0119, jakoby w pierwszych latach Polski Ludowej mia\u0142 miejsce powszechny op\u00f3r spo\u0142ecze\u0144stwa wobec nowych porz\u0105dk\u00f3w. Wskazywa\u0142 na mieszka\u0144c\u00f3w przeludnionych wsi i\u00a0miasteczek, w tym szczeg\u00f3lnie m\u0142odzie\u017c robotnicz\u0105 i ch\u0142opsk\u0105, jako \u015brodowiska wspieraj\u0105ce now\u0105 w\u0142adz\u0119. Nie godzi\u0142 si\u0119, by win\u0105 za kl\u0119sk\u0119 powstania warszawskiego obci\u0105\u017ca\u0107 ZSRR i\u00a0komunist\u00f3w, zdejmuj\u0105c j\u0105 z inicjator\u00f3w powstania, kt\u00f3rzy nie wahali si\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107 \u017cycia wielu tysi\u0119cy ludzi dla gry o w\u0142adz\u011948<\/a>.<\/p>\n

W odpowiedzi Kerstenowa stara\u0142a si\u0119 dowie\u015b\u0107, \u017ce jej praca to przede wszystkim pr\u00f3ba wyja\u015bniania i lepszego zrozumienia minionej rzeczywisto\u015bci, \u017ce podstaw\u0105 s\u0105d\u00f3w by\u0142a baza \u017ar\u00f3d\u0142owa i jej krytyczna analiza. Autorom przytoczonych wy\u017cej polemicznych wypowiedzi zarzuca\u0142a przedk\u0142adanie sympatii politycznych nad gotowo\u015b\u0107 rzetelnego, obiektywnego badania przesz\u0142o\u015bci49<\/a>.<\/p>\n

Kerstenowa nie chcia\u0142a, aby historiografia po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci nadal by\u0142a podporz\u0105dkowana polityce, tak jak dzia\u0142o si\u0119 to w epoce PRL-u, nie chcia\u0142a, by by\u0142a podporz\u0105dkowana jakimkolwiek opcjom politycznym. Przeciwstawiaj\u0105c si\u0119 \u017c\u0105daniom Macierewicza, by jednoznacznie pot\u0119pi\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 polskich komunist\u00f3w, Kerstenowa odpowiada\u0142a, \u017ce w\u0142a\u015bciwie oceni\u0107 ich post\u0119powanie mo\u017cna tylko wtedy, gdy si\u0119 pami\u0119ta, i\u017c po wojnie nie by\u0142o szans na stworzenie suwerennego pa\u0144stwa polskiego, \u017ce nierealna by\u0142a totalna odmowa wsp\u00f3\u0142pracy z ZSRR, na wz\u00f3r czas\u00f3w okupacji niemieckiej50<\/a>.<\/p>\n

Pilchowi zwraca\u0142a uwag\u0119, \u017ce opis wydarze\u0144 lat 40. i stosunkowo marginalne potraktowanie PPR, KRN, PKWN, Rz\u0105du Tymczasowego w por\u00f3wnaniu z Rz\u0105dem RP w Londynie jest zgodne przede wszystkim z rzeczywisto\u015bci\u0105 tamtych lat, a nie ze zmian\u0105 sympatii politycznych. Kerstenowa zdecydowanie podkre\u015bla\u0142a, \u017ce to w\u0142a\u015bnie praca o PKWN, a nie Narodziny systemu w\u0142adzy fa\u0142szowa\u0142a rzeczywisto\u015b\u0107 historyczn\u0105. Dlatego odwr\u00f3cenie obrazu mia\u0142o by\u0107 zgodne przede wszystkim z rygorami nauki, mia\u0142o by\u0107 efektem uwolnienia si\u0119 autorki od ideologicznych uzale\u017cnie\u014451<\/a>.<\/p>\n

Krystyna Kerstenowa podkre\u015bla\u0142a, \u017ce jej publikacje w\u00a0drugim obiegu mia\u0142y przede wszystkim naukowy charakter. Odcina\u0142a si\u0119 od pr\u00f3b przypisania jej roli historyka \u201eSolidarno\u015bci\u201d, kszta\u0142tuj\u0105cego now\u0105, \u201ejedynie s\u0142uszn\u0105\u201d wyk\u0142adni\u0119 dziej\u00f3w najnowszych. Deklarowa\u0142a, \u017ce celem jej prac jest obiektywne przedstawienie wydarze\u0144 i udzielenie odpowiedzi na podstawowe dla historyka pytanie: \u201e\u00abjak to naprawd\u0119 by\u0142o\u00bb i dlaczego tak w\u0142a\u015bnie\u201d. Twierdzi\u0142a, \u017ce nie chce narzuca\u0107 czytelnikowi swego systemu warto\u015bci, swego \u015bwiatopogl\u0105du. Za cel swoich prac uzna\u0142a informacj\u0119 o\u00a0przesz\u0142o\u015bci, a nie jej interpretacj\u011952<\/a>. Przeciwstawia\u0142a si\u0119 uproszczonej, czarno-bia\u0142ej wizji oficjalnej historii historiografii doby PRL-u, ale te\u017c gani\u0142a uproszczenia w publikacjach drugiego obiegu. Pisa\u0142a:<\/p>\n

Polskiemu spo\u0142ecze\u0144stwu, od dziesi\u0119cioleci karmionemu zdeformowan\u0105, przykrojon\u0105 do aktualnych potrzeb, cz\u0105stkow\u0105 wiedz\u0105, odebrano histori\u0119 najnowsz\u0105 \u2013 podstaw\u0119 samodzielnego, niezale\u017cnego, krytycznego my\u015blenia. Zast\u0105piono j\u0105 znakami i symbolami historycznymi […], a tak\u017ce ukszta\u0142towanymi politycznie schematami teoretycznymi. Utrwaleniem tego stanu by\u0142oby proste odwr\u00f3cenie warto\u015bci \u2013 rehabilitacja w\u0105tk\u00f3w przesz\u0142o\u015bci wyrzuconych na historyczny \u015bmietnik przez komunistyczn\u0105 w\u0142adz\u0119 czy zast\u0105pienie jednych teoretycznych slogan\u00f3w drugimi. […] Zmienimy j\u0119zyk i znaki warto\u015bci, ale nie zrozumiemy w pe\u0142ni naszych powojennych dziej\u00f3w.53<\/a><\/p>\n

Dlatego, pisa\u0142a Kerstenowa,<\/p>\n

[…] unikam narzucania czytelnikom […] w\u0142asnego porz\u0105dku ideologicznego, \u00f3wczesnych czy dzisiejszych opcji. Staram si\u0119 dostrzega\u0107, zrozumie\u0107 i wsp\u00f3\u0142odczuwa\u0107 racje i uwik\u0142ania wszystkich aktor\u00f3w polskiej sceny politycznej […]. Co wa\u017cniejsze, moja postawa metodologiczna nakazuje mi bada\u0107 i opisywa\u0107 histori\u0119 nie tylko z perspektywy lat, kt\u00f3re up\u0142yn\u0119\u0142y […], lecz r\u00f3wnie\u017c w kategoriach i realiach tamtego czasu.54<\/a><\/p>\n

W ten spos\u00f3b monizm \u015bwiatopogl\u0105dowy, wiar\u0119 w \u201ejedynie s\u0142uszne prawdy\u201d i\u00a0jednoznaczne, czarno-bia\u0142e interpretacje pragn\u0119\u0142a zast\u0105pi\u0107 \u015bwiatopogl\u0105dowym pluralizmem, kt\u00f3ry pozwoli\u0142by na dostrze\u017cenie r\u00f3\u017cnych motywacji i argument\u00f3w, pozwoli\u0142by na zrozumienie historycznej rzeczywisto\u015bci. Zdaniem Kerstenowej, tylko taki model wiedzy historycznej, oparty na solidnym warsztacie badawczym, uczy krytycznego my\u015blenia i\u00a0odpowiada naukowym kryteriom. Tylko taki model wiedzy historycznej powinien kszta\u0142towa\u0107 my\u015blenie w odrodzonej, niepodleg\u0142ej, demokratycznej Polsce. Pisa\u0142a: \u201eodzyskuj\u0105c podmiotowo\u015b\u0107 \u2013 spo\u0142ecze\u0144stwo musi odzyska\u0107 sw\u0105 histori\u0119, histori\u0119 b\u0119d\u0105c\u0105 po\u017cywk\u0105 uczucia, ale tak\u017ce pokarmem rozumu\u201d55<\/a>.<\/p>\n

Badania i pisarstwo historyczne Krystyny Kersten wskazuj\u0105 na kilka zjawisk charakterystycznych dla polskiej historiografii doby PRL-u. Wydaje si\u0119, \u017ce znaczna cz\u0119\u015b\u0107 polskich historyk\u00f3w, aprobuj\u0105c socjalistyczn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, stara\u0142a si\u0119 o zachowanie minimum przyzwoito\u015bci zawodowej. Szanuj\u0105c narzucone przez w\u0142adze ograniczenia, historycy starali si\u0119 przestrzega\u0107 podstawowych kanon\u00f3w pracy badawczej.<\/p>\n

Okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce nawet ograniczony krytycyzm historyka dziej\u00f3w najnowszych, minimum uczciwo\u015bci w s\u0105dach o tym, co dzia\u0142o si\u0119 w niedalekiej przesz\u0142o\u015bci, mimo sk\u0142adanych przez autor\u00f3w deklaracji lojalno\u015bci wobec panuj\u0105cego ustroju i socjalistycznej ideologii, by\u0142y dla w\u0142adzy nie do przyj\u0119cia. Od historyk\u00f3w nie oczekiwano badania przesz\u0142o\u015bci, jej krytycznej analizy, nie chodzi\u0142o o nauczenie spo\u0142ecze\u0144stwa historycznego my\u015blenia, lecz o wsparcie autorytetem naukowym bie\u017c\u0105cych cel\u00f3w politycznych b\u0105d\u017a propagandowych. W\u0142adzy nie zale\u017ca\u0142o na tym, by historyk opisa\u0142 \u201ejak to w rzeczywisto\u015bci by\u0142o?\u201d, ale na tym, by pisa\u0142 \u201eto, co aktualnie dla w\u0142adz wygodne\u201d, by wydarzenia z przesz\u0142o\u015bci legitymizowa\u0142y wsp\u00f3\u0142czesne dzia\u0142ania rz\u0105dz\u0105cych. Taka sytuacja by\u0142a przyczyn\u0105 narastaj\u0105cego rozczarowania, kt\u00f3re wielu dotychczasowych przedstawicieli lewicowo zorientowanej inteligencji sk\u0142oni\u0142o do zaanga\u017cowania si\u0119 po stronie rodz\u0105cej si\u0119 w Polsce antykomunistycznej opozycji.<\/p>\n

\n
\n
\n

1<\/a> Akta osobowe Krystyny Kersten, IH PAN.
\n2<\/a> C. Mi\u0142osz, Zniewolony umys\u0142<\/em>, Krak\u00f3w 1989, s. 21\u201337; R. Legutko, O czasach chytrych i prawdach pozornych<\/em>, Krak\u00f3w 1999, s. 25 i n.
\n3<\/a> K. Kersten, Moja przygoda z histori\u0105<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Powszechny\u201d 1987, nr 3, s. 370.
\n4<\/a> Zob. \u201eKwartalnik Historyczny\u201d 1954, nr 1, s. 378\u2013386, nr 3, s. 412\u2013417; 1955, nr 1, s. 290\u2013297, nr 2, s. 256\u2013260.
\n5<\/a> T. \u0141epkowski, Popularnonaukowa ksi\u0105\u017cka historyczna<\/em>, \u201eKwartalnik Historyczny\u201d 1959, nr 2, s. 458\u2013464.
\n6<\/a> Ibidem, s. 458\u2013459.
\n7<\/a> K. i A. Kersten, O popularyzacji historii \u2013 nieco szerzej<\/em>, \u201eKwartalnik Historyczny\u201d 1960, nr 1, s. 128\u2013133.
\n8<\/a> Ibidem, s. 130.
\n9<\/a> K. i A. Kersten, Najwa\u017cniejsza metodologia<\/em>, \u201ePolityka\u201d 1963, nr 35, s. 7.
\n10<\/a> Ibidem.
\n11<\/a> Ibidem.
\n12<\/a> K. Kersten, Historyczne znaczenie powstania w\u0142adzy ludowej<\/em>, \u201eNowe Drogi\u201d 1966, s. 38.
\n13<\/a> Ibidem, s. 38\u201341; eadem, PKWN 22 VII\u201331 XII 1944<\/em>, Lublin 1965, s. 24\u201325,41\u201343.
\n14<\/a> Eadem, PKWN<\/em>…, s. 54\u201359, 78, 79,172\u2013174; eadem, Historyczne znaczenie…, s. 44\u201346.
\n15<\/a> Eadem, Historyczne znaczenie…<\/em>, s. 47\u201348.
\n16<\/a> Cenzura w PRL. Relacje historyk\u00f3w<\/em>, oprac. Z. Romek, Warszawa 2000, s. 125.
\n17<\/a> K. Kersten, Mi\u0119dzy wyzwoleniem a zniewoleniem<\/em>. Polska 1944\u20131956, Londyn 1993, s. 187.
\n18<\/a> S\u0142owo Krystyny Kersten z okazji otrzymania nagrody im. Jana Strzeleckiego<\/em>, \u201eTygiel Kultury\u201d 1997, nr 3, s.\u00a086.
\n19<\/a> Rozmowa z Krystyn\u0105 Kersten. Spo\u0142ecze\u0144stwo a historia po 1945 r.<\/em>, \u201ePuls\u201d 1989, nr 41, s. 75.
\n20<\/a> K. Kersten, Moja przygoda<\/em>…, s. 372.
\n21<\/a> Eadem, PKWN<\/em>…,s. 110\u2013119, 127\u2013128, 186.
\n22<\/a> A. Ajnenkiel, Czasy PKWN, \u201eTrybuna Ludu\u201d 1966, nr 281, s. 6.
\n23<\/a> K. Kersten, Plany i organizacja migracji ludno\u015bci rolniczej na Ziemiach Zachodnich w 1945 r.<\/em>, \u201eKwartalnik Historyczny\u201d 1960, nr 3, s. 682\u2013698; eadem, Przej\u0119cie Pomorza Zachodniego przez administracj\u0119 polsk\u0105 w\u00a01945 r.<\/em>, \u201eSzczecin\u201d 1960, z. 8\/9, s. 17\u201326.
\n24<\/a> W.<\/strong>G\u00f3ra, W zwi\u0105zku z artyku\u0142ami Krystyny Kersten o Ziemiach Odzyskanych<\/em>, \u201eZ <\/em><\/strong>Pola Walki\u201d 1961, nr 2, s.\u00a085.
\n25<\/a> Ibidem, s. 81\u201385.
\n26<\/a> K. Kersten, O niekt\u00f3rych metodach badania historii najnowszej (w odpowiedzi W\u0142adys\u0142awowi G\u00f3rze)<\/em>, \u201eKwartalnik Historyczny\u201d 1961, nr 4, s. 1034.
\n27<\/a> Ibidem, s. 1034\u20131035.
\n28<\/a> Ibidem, s. 1031.
\n29<\/a> Na podstawie rozmowy Krystyny Kersten z autorem w pa\u017adzierniku 2000 r.
\n30<\/a> Cenzura w PRL…<\/em>, s. 124.
\n31<\/a> K. Kersten, Recenzja z pracy: W. G\u00f3ra, Polska Rzeczpospolita Ludowa 1944\u20131974<\/em>, Warszawa 1974, \u201eKwartalnik Historyczny\u201d 1976, nr 2, s. 459\u2013465.
\n32<\/a> Ibidem, s. 465.
\n33<\/a> Krystyna Kersten uwa\u017ca\u0142a, \u017ce opis trudno\u015bci i b\u0142\u0119d\u00f3w w\u0142adzy ludowej w pierwszych latach jej panowania pozwoli lepiej zrozumie\u0107 \u00f3wczesn\u0105 skomplikowan\u0105 sytuacj\u0119 oraz pozwoli wyja\u015bni\u0107, dlaczego tamte lata w\u00a0niczym nie przypomina\u0142y rewolucyjnego prze\u0142omu, dlaczego praktyka dziejowa nie zgadza\u0142a si\u0119 z\u00a0marksistowsko-leninowsk\u0105 wizj\u0105 rewolucji. Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce taka motywacja bada\u0144 historycznych \u015bwiadczy o przywi\u0105zaniu autorki do metodologii marksistowskiej. Przypomnijmy, \u017ce jedn\u0105 z fundamentalnych zasad marksistowskiej teorii poznania by\u0142a weryfikacja teorii przez praktyk\u0119. Dlatego zadanie wyja\u015bnienia, dlaczego sytuacja z 1944 r. nie przypomina\u0142a rewolucyjnego prze\u0142omu, by\u0142o pr\u00f3b\u0105 zakwalifikowania wydarze\u0144 wed\u0142ug marksistowskiego schematu procesu dziejowego, wykazania, \u017ce wobec odmiennych i skomplikowanych warunk\u00f3w tok wydarze\u0144 nie przeczy prawdziwo\u015bci marksistowskiej teorii materializmu historycznego; zob. ibidem, s. 461.
\n34<\/a> Wie\u015b polska 1939\u20131948. Materia\u0142y konkursowe<\/em>, oprac. K. Kersten, T. Szarota, t. 1\u20134, Warszawa 1967\u20131971.
\n35<\/a> K. Kersten, Repatriacja ludno\u015bci polskiej po II wojnie \u015bwiatowej. Studium historyczne<\/em>, Wroc\u0142aw 1974.
\n36<\/a> Eadem, Moje do\u015bwiadczenia<\/em>…, s. 122\u2013124.
\n37<\/a> Na podstawie rozmowy Krystyny Kersten z autorem w pa\u017adzierniku 2000 r.
\n38<\/a> A. Friszke, Opozycja polityczna w PRL 1945\u20131980<\/em>, Londyn 1994, s. 328.
\n39<\/a> Spo\u0142eczna funkcja plotki<\/em>, w: Plotka a monopol informacji<\/em>, \u201eZeszyty Naukowe TKN. Seria Kolokwia\u201d, Warszawa 1981, s. 1\u201312.
\n40<\/a> Na podstawie rozmowy Krystyny Kersten z autorem w pa\u017adzierniku 2000 r.
\n41<\/a> Przygoda z komunizmem<\/em>. Z profesor Krystyn\u0105 Kersten rozmawia Ryszarda Socha<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Tygodniowy\u201d 1990, nr 42, s. 1, 14.
\n42<\/a> K. Kersten, Narodziny systemu w\u0142adzy. Polska 1943\u20131948<\/em>, Warszawa 1985.
\n43<\/a> Ibidem, s. 7.
\n44<\/a> K. Kersten, Odpowied\u017a<\/em>,\u201eRes Publica\u201d 1989, nr 6, s. 125.
\n45<\/a> Eadem, Narodziny systemu…<\/em>, s. 7\u20138.
\n46<\/a> P. Skwieci\u0144ski, \u201eNikt nie mia\u0142 racji?…\u201d, \u201eRes Publica\u201d 1989, nr 6, s. 122\u2013123.
\n47<\/a> Idem, Argumenty i emocje o pisarstwie Krystyny Kersten<\/em>,\u201ePolityka Polska\u201d 1990, nr 2, s. 61\u201363; L.\u00a0\u017bebrowski, Paralaksa Krystyny Kersten,\u201eS\u0142owo Narodowe\u201d 1990, nr 5, s. 35\u201336.
\n48<\/a> A. Pilch, O ksi\u0105\u017cce Krystyny Kersten<\/em>,\u201eStudia Historyczne\u201d 1990, z. 1, s. 135\u2013138.
\n49<\/a> K. Kersten, Odpowied\u017a,\u201eRes Publica\u201d, s. 124\u2013125.
\n50<\/a> Ibidem.
\n51<\/a> K. Kersten, Odpowied\u017a na recenzj\u0119 prof. Andrzeja Pilcha,\u201eStudia Historyczne\u201d 1990, z. l, s. 143\u2013151.
\n52<\/a> Eadem, Narodziny systemu…<\/em>, s. 5.
\n53<\/a> Ibidem, s. 5\u20136.
\n54<\/a> K. Kersten, Odpowied\u017a<\/em>, \u201eRes Publica\u201d, s. 124.
\n55<\/a> Eadem, Narodziny systemu<\/em>…, s. 8.<\/dd>\n<\/dl>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o:\u00a0Komunizm. Ideologia, system, ludzie<\/em>, red. Tomasz Szarota, Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, Warszawa 2001, s. 217\u2013232
\n(\u015ar\u00f3dtytuly — GEK<\/em>)<\/small><\/p><\/blockquote>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kartka z dziej\u00f3w kszta\u0142towania si\u0119 opozycji antykomunistycznej w PRL Zbigniew Romek Zbigniew Romek jest pracownikiem Instytutu Historii PAN, zajmuje si\u0119…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-648","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/648","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=648"}],"version-history":[{"count":17,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/648\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":670,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/648\/revisions\/670"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=648"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}