{"id":779,"date":"2020-07-22T19:42:02","date_gmt":"2020-07-22T18:42:02","guid":{"rendered":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/?page_id=779"},"modified":"2020-07-22T21:01:43","modified_gmt":"2020-07-22T20:01:43","slug":"marzec-1968-i-tzw-kwestia-zydowska-w-polsce-po-ii-wojnie-swiatowej","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/marzec-1968-i-tzw-kwestia-zydowska-w-polsce-po-ii-wojnie-swiatowej\/","title":{"rendered":"Marzec 1968 i tzw. kwestia \u017cydowska w Polsce po II wojnie \u015bwiatowej"},"content":{"rendered":"
Krystyna Kersten<\/h5>\n

\"\"Min\u0119\u0142o ponad dwadzie\u015bcia lat od Marca 1968 roku \u2014 rocznice prowokuj\u0105 do my\u015blenia w kategoriach d\u0142ugiego trwania. I tak te\u017c chc\u0119 spojrze\u0107 na to, co sk\u0142ada si\u0119 na symbol \u201eMarzec 1968 roku\u201d: wyst\u0105pienia studenckie, akcje milicji, procesy, brutaln\u0105 kampani\u0119 zatrutych s\u0142\u00f3w i czyn\u00f3w, kierowanych w g\u0142\u00f3wnej mierze przeciw ludziom wybranym na zasadzie klucza, kt\u00f3rego antysemickiej istoty nie m\u00f3g\u0142 ukry\u0107 ideologiczny kamufla\u017c i atrapa syjonizmu. Kierowanych przeciw \u017bydom \u2014 wedle kryterium pochodzenia, nie za\u015b samookre\u015blenia, a wi\u0119c, jakkolwiek by to maskowano, wedle kryterium rasowego, kryterium krwi, kryterium ustaw norymberskich. Owym pi\u0119tnowanym w prasie, na wiecach, mas\u00f3wkach i zebraniach organizowanych jak Polska d\u0142uga i szeroka, \u201einspiratorom i organizatorom, specom od prowokacji, uczonym upatruj\u0105cym dla siebie wielk\u0105 szans\u0119 w przes\u0142oni\u0119ciu emocjami patriotycznymi m\u0119tnych racji politycznych czy cynicznym wichrzycielom i politykierom\u201d, ujawnionym i zdemaskowanym przez w\u0142a\u015bciwe organa, przydawano \u017cydowsko\u015b\u0107, co sygnalizowano odpowiednimi aluzjami lub s\u0142owem \u201esyjonista\u201d, zast\u0119puj\u0105cym s\u0142owo \u201e\u017byd\u201d, kt\u00f3rym otwarcie nie spos\u00f3b by\u0142o si\u0119 pos\u0142ugiwa\u0107, nie ujawniaj\u0105c antysemickiego charakteru prowadzonej kampanii.<\/p>\n

Gdy 11 marca w \u201eTrybunie Ludu\u201d i w \u201eS\u0142owie Powszechnym\u201d ukaza\u0142a si\u0119 lista nazwisk studenckich \u201einspirator\u00f3w\u201d zaj\u015b\u0107 w Uniwersytecie Warszawskim, w komentarzu stwierdzano, \u017ce za ich plecami \u201ekryj\u0105 si\u0119 znani w\u0142adzom inspiratorzy wywodz\u0105cy si\u0119 z grona bankrut\u00f3w politycznych r\u00f3\u017cnych autorament\u00f3w\u201d, a w organie Stowarzyszenia PAX ponadto podkre\u015blono, \u017ce ci inspiratorzy to \u201esyjoni\u015bci\u201d, wys\u0142uguj\u0105cy si\u0119 \u201eantypolskiej polityce NRF\u201d.<\/p>\n

W\u0105tek syjonizmu zosta\u0142 tego samego dnia podj\u0119ty w referacie J\u00f3zefa K\u0119py, I sekretarza Komitetu Warszawskiego PZPR, kt\u00f3ry podczas narady spo\u0142eczno-politycznego aktywu warszawskiego, atakuj\u0105c m.in. Stefana Staszewskiego i Romana Zambrowskiego, powiedzia\u0142: \u201eNie jeste\u015bmy antysemitami, ale nie b\u0119dziemy tolerowa\u0107 zamaskowanych syjonist\u00f3w\u201d. W ten\u017ce poniedzia\u0142ek w FSO odby\u0142 si\u0119 wiec \u2014 pierwszy z wielu organizowanych w ca\u0142ym kraju \u2014 pod has\u0142ami: \u201eStudenci do nauki, literaci do pi\u00f3ra\u201d oraz \u201eOczy\u015bci\u0107 parti\u0119 ze syjonist\u00f3w\u201d. Na innych wiecach transparenty g\u0142osi\u0142y: \u201ePrecz z izraelskimi boj\u00f3wkarzami\u201d, \u201eStudenci i inteligencja \u2014 tak, syjoni\u015bci i przewr\u00f3t \u2014 nie\u201d. \u201eTokarz Buta si\u0119 odcina: syjonist\u00f3w wina\u201d \u2014 \u015bpiewano w\u00f3wczas w jednej z satyrycznych piosenek studenckich. \u201eSyjoni\u015bci\u201d \u2014 by\u0142 to szyfr zrozumia\u0142y dla wszystkich; czym jest naprawd\u0119 syjonizm, ma\u0142o kto w Polsce wiedzia\u0142. Podchwyci\u0142 to warszawski dowcip; jeden redaktor pyta drugiego: powiedz, jak w\u0142a\u015bciwie pisze si\u0119 s\u0142owo \u201esyjonista\u201d? Ten drugi odpowiada: sam dobrze nie wiem, przed wojn\u0105 to si\u0119 pisa\u0142o przez \u201e\u017c\u201d z kropk\u0105.<\/p>\n

\"\"Po up\u0142ywie lat mo\u017cna ju\u017c dostrzec, i\u017c tamten \u2014 1968 \u2014 rok, tak trwale i tak mocno wpisany w dziesi\u0105tki tysi\u0119cy \u017cyciorys\u00f3w ludzi, stanowi\u0142 jeden z w\u0119z\u0142owych moment\u00f3w najnowszej historii spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego. W\u0142a\u015bnie polskiego, nie tylko polskich \u017byd\u00f3w, Polak\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego czy stosunk\u00f3w polsko-\u017cydowskich. Zreszt\u0105 dla nikogo chyba nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce to, co okre\u015blamy jako kwesti\u0119 \u017cydowsk\u0105 po II wojnie \u015bwiatowej, by\u0142o i pozostaje istotnym fragmentem rzeczywisto\u015bci polskiej w wymiarze moralnym, psychospo\u0142ecznym, politycznym. Tego, co sta\u0142o si\u0119 w 1968 roku, nie mo\u017cna, jak to si\u0119 zazwyczaj czyni, sprowadzi\u0107 do taktyki politycznej czy socjotechnicznej manipulacji podj\u0119tej przez koteri\u0119 Moczara w wewn\u0105trzpartyjnych walkach o w\u0142adz\u0119. Przeciwnie, Marzec by\u0142 nast\u0119pstwem proces\u00f3w zakorzenionych w przesz\u0142o\u015bci \u2014 odleglejszej i naj\u015bwie\u017cszej, okre\u015blonej przez sytuacj\u0119, w jakiej Polska znalaz\u0142a si\u0119 po kl\u0119sce Niemiec hitlerowskich.<\/p>\n

Najpierw kilka uwag bardziej og\u00f3lnych. Wiadomo powszechnie, \u017ce sprawy dotycz\u0105ce wzajemnej relacji Polacy\u2014\u017bydzi stanowi\u0105 dla obu stron pole, na kt\u00f3rym ka\u017cdy niemal ruch mo\u017ce spowodowa\u0107 reakcje obronno-agresywne. Pole, na kt\u00f3re wcale nie\u0142atwo jest wej\u015b\u0107, napotyka si\u0119 bowiem na nim przeszkody w postaci niedostatku j\u0119zyka i aparatu poj\u0119ciowego. S\u0142owa, definicje, proste konstatacje w zetkni\u0119ciu z emocjami i fobiami, u\u015bwiadamianymi b\u0105d\u017a kryj\u0105cymi si\u0119 w pod\u015bwiadomo\u015bci, gubi\u0105 sw\u00f3j jednoznaczny charakter, przestaj\u0105 by\u0107 u\u017cytecznymi narz\u0119dziami opisu rzeczywisto\u015bci. Przyczynia\u0142a si\u0119 do tego bez w\u0105tpienia tak\u017ce sui generis<\/em> zmowa milczenia wok\u00f3\u0142 problematyki polsko-\u017cydowskiej, przerwana dopiero przed kilkoma laty, i to w do\u015b\u0107 ograniczonym stopniu. Nie my\u015bl\u0119 tu tylko o oficjalnym milczeniu, lecz tak\u017ce, a mo\u017ce przede wszystkim o sposobie traktowania zagadnie\u0144 \u017cydowskich w kontaktach mi\u0119dzy lud\u017ami, nawet sobie bliskimi. Milczenie nie likwiduje jednak problemu; odwrotnie \u2014 przemilczany, t\u0142umiony, spychany, nabiera mocy i grozy, dzia\u0142a zatruwaj\u0105co.<\/p>\n

Zgadzam si\u0119 z Romanem Zimandem, gdy pisze, \u017ce nie mamy j\u0119zyka, kt\u00f3rym mogliby\u015bmy normalnie m\u00f3wi\u0107 o sprawach polsko-\u017cydowskich1<\/sup><\/a>. Dotyczy to samych poj\u0119\u0107 \u201e\u017bydzi\u201d, \u201ePolacy\u201d. Pozornie tylko s\u0105 to poj\u0119cia jasno zdefiniowane. Z kolei porz\u0105dkowanie poprzez ustawianie przegr\u00f3dek, sztywnych szufladek definicji i nazw jest zabiegiem ryzykownym, prowadzi do uproszcze\u0144, nieporozumie\u0144, czasem mistyfikacji \u2014 celowych lub niezamierzonych. A jednocze\u015bnie brak poj\u0119\u0107 intelektualnie jednoznacznych i emocjonalnie neutralnych obci\u0105\u017ca proste stwierdzenia tre\u015bciami ideologicznymi, sprzyjaj\u0105c powstawaniu r\u00f3\u017cnego rodzaju napi\u0119\u0107.<\/p>\n

M\u00f3wi\u0105c \u201ePolacy\u201d, mam na my\u015bli wszystkich, kt\u00f3rzy si\u0119 za Polak\u00f3w uwa\u017caj\u0105; zatem zar\u00f3wno tych, kt\u00f3rych dziadowie nale\u017celi do spo\u0142eczno\u015bci polskiej, jak i tych, kt\u00f3rzy wywodz\u0105c si\u0119 z innego pnia, wybrali Polsk\u0119 i polsko\u015b\u0107 jako ojczyzn\u0119, nie tylko w rozumieniu wi\u0119zi obywatelskiej z pa\u0144stwem polskim, lecz r\u00f3wnie\u017c w postaci duchowego zwi\u0105zku ze wsp\u00f3lnot\u0105 kulturow\u0105, prowadz\u0105cego do narodowej identyfikacji. Analogicznie: \u017bydem jest cz\u0142owiek, kt\u00f3ry poczuwa si\u0119 do wi\u0119zi z narodem \u017cydowskim. Pami\u0119taj\u0105c wszelako, \u017ce zasada samookre\u015blenia ma janusowe oblicze: z jednej strony oznacza, \u017ce cz\u0142owiek sam wybiera swoj\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107, z drugiej \u2014 w systemie narodowej monokultury s\u0142u\u017cy nierzadko jako \u015brodek wymuszenia identyfikacji2<\/sup><\/a>. Ju\u017c w 1918 roku, gdy owa zasada \u015bwi\u0119ci\u0142a triumfy, Ren\u00e9 Johannet, \u015bwiadom jej zagro\u017ce\u0144, pisa\u0142, i\u017c nadejdzie czas, gdy zajmie ona<\/p>\n

\u2026honorowe miejsce w muzeum przebrzmia\u0142ych idei, z tym epigrafem, kt\u00f3rego doprawdy nie \u015bmiem wyrazi\u0107 tu innymi s\u0142owami:
\n<\/span>Phaselus ille quem videtis hospites<\/em>,
\nAit fuisse navim celerrimus<\/em>3<\/sup><\/a>.<\/p>\n

A przecie\u017c droga od \u017cydowskiej do polskiej to\u017csamo\u015bci to droga dwukierunkowa, obfituj\u0105ca w dramatyczne zakr\u0119ty. Zwi\u0105zki ze \u015bwiatem \u017cydowskim niejednokrotnie ujawnia\u0142y si\u0119 dopiero w obliczu dyskryminacji, w imi\u0119 zwyczajnej ludzkiej godno\u015bci czy te\u017c wskutek poczucia wsp\u00f3lnoty zagro\u017conych przez polski antysemityzm. Ju\u017c przed wojn\u0105, ze zrozumia\u0142ych wzgl\u0119d\u00f3w podczas wojny, ale zw\u0142aszcza po 1945 roku \u017cydowsko\u015b\u0107 nierzadko zosta\u0142a narzucona ludziom zro\u015bni\u0119tym z polsko\u015bci\u0105 tak silnie, \u017ce s\u0142owo \u201easymilacja\u201d jest za s\u0142abe, by to odda\u0107. Bywa\u0142o te\u017c inaczej, cho\u0107 r\u00f3wnie \u017ale: Polacy pochodzenia \u017cydowskiego gubili niejako prawo naturalnej wi\u0119zi ze \u015bwiatem dziad\u00f3w, ojc\u00f3w, czasem tak\u017ce \u015bwiatem w\u0142asnego dzieci\u0144stwa czy m\u0142odo\u015bci.<\/p>\n

Tak silny by\u0142 nacisk otoczenia, \u017ce cz\u0119sto \u015bwiadomie, rzadziej za\u015b pod\u015bwiadomie godzili si\u0119 z tym okaleczeniem b\u0105d\u017a uznawali, \u017ce t\u0119 nieuchronn\u0105 cen\u0119 trzeba zap\u0142aci\u0107, by wej\u015b\u0107 w duchowy obszar polsko\u015bci. Miejsce naturalno\u015bci zajmowa\u0142a sztuczno\u015b\u0107, a oczywiste sprawy genealogii stawa\u0142y si\u0119 wstydliwymi.<\/p>\n

W jaki spos\u00f3b poruszaj\u0105c si\u0119 w tej spl\u0105tanej rzeczywisto\u015bci pogodzi\u0107 zasad\u0119 samookre\u015blenia z faktem, i\u017c zar\u00f3wno znaczna cz\u0119\u015b\u0107 Polak\u00f3w, jak i wielu \u017byd\u00f3w postrzega \u017cydowsko\u015b\u0107 jako dan\u0105 przez urodzenie, niezbywaln\u0105?. Jak unikn\u0105\u0107 wymuszania identyfikacji \u017cydowskiej u ludzi do g\u0142\u0119bi zro\u015bni\u0119tych z polsko\u015bci\u0105, a zarazem nie odbiera\u0107 prawa tym spo\u015br\u00f3d nich, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105c w Polsce, zwi\u0105zani g\u0142\u0119boko z ziemi\u0105, pragn\u0119li (i pragn\u0105) zachowa\u0107 odr\u0119bn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 religijn\u0105 czy kulturow\u0105 i zwi\u0105zek z narodem \u017cydowskim? Jest to w gruncie rzeczy dylemat nierozwi\u0105zywalny.<\/p>\n

* * *<\/p>\n

Prehistori\u0119 1968 roku mo\u017cna zacz\u0105\u0107 od ko\u0144ca XVIII wieku, od narastania procesu kszta\u0142towania narod\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych. Wtedy to w polskich tekstach pojawia si\u0119 opozycja Polak\u2014\u017byd, obok chrze\u015bcijanin\u2014\u017cyd, a wi\u0119c zaczyna funkcjonowa\u0107 w \u015bwiadomo\u015bci przeciwstawienie nie wyznaniowe, lecz narodowe. W trakcie sporu o osad\u0119 warszawsk\u0105 zwan\u0105 Now\u0105 Jerozolim\u0105 (1775\u20141776), anga\u017cuj\u0105cego elit\u0119 magnacko-szlacheck\u0105, chrze\u015bcija\u0144skie mieszcza\u0144stwo i ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105, \u201epretenduj\u0105cy do spo\u0142ecznego presti\u017cu mieszczanie warszawscy po raz chyba pierwszy w 1775 roku opozycj\u0119 \u00bbchrze\u015bcijanie\u2014niewierni\u00ab zast\u0119puj\u0105 opozycj\u0105 \u00bbnar\u00f3d polski\u2014\u017bydzi\u00ab, kwestionuj\u0105c tym samym poj\u0119cie \u00bbnar\u00f3d szlachecki\u00ab i uznaj\u0105c siebie za cz\u0119\u015b\u0107 narodu polskiego\u201d4<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Procesy narodotw\u00f3rcze spowodowa\u0142y, i\u017c r\u00f3wnolegle do tradycyjnych wi\u0119zi powstawa\u0142y nowe, bardziej dynamiczne i drapie\u017cne. Najcz\u0119\u015bciej owe dwa obszary przynale\u017cno\u015bci \u2014 wyznaniowy i narodowy \u2014 pokrywa\u0142y si\u0119 i wzajemnie wzmacnia\u0142y. Polsko\u015b\u0107 i katolicyzm zacz\u0119\u0142y splata\u0107 si\u0119 we wsp\u00f3lnot\u0119 kulturow\u0105; z kolei bycie \u017bydem oznacza\u0142o przynale\u017cno\u015b\u0107 do moj\u017ceszowej spo\u0142eczno\u015bci wyznaniowej. <\/p>\n

Procesy narodotw\u00f3rcze spowodowa\u0142y, i\u017c r\u00f3wnolegle do tradycyjnych wi\u0119zi powstawa\u0142y nowe, bardziej dynamiczne i drapie\u017cne. Najcz\u0119\u015bciej owe dwa obszary przynale\u017cno\u015bci \u2014 wyznaniowy i narodowy \u2014 pokrywa\u0142y si\u0119 i wzajemnie wzmacnia\u0142y. Polsko\u015b\u0107 i katolicyzm zacz\u0119\u0142y splata\u0107 si\u0119 we wsp\u00f3lnot\u0119 kulturow\u0105; z kolei bycie \u017bydem oznacza\u0142o przynale\u017cno\u015b\u0107 do moj\u017ceszowej spo\u0142eczno\u015bci wyznaniowej.
\nLecz w\u0142a\u015bnie \u2014 najcz\u0119\u015bciej. Wiek XVIII wytworzy\u0142 bowiem nie tylko ide\u0119 narodow\u0105, jego dziedzictwo to tak\u017ce ze\u015bwiecczenie \u017cycia publicznego, laicyzacja kultury. To poci\u0105ga\u0142o za sob\u0105 proces rozrywania to\u017csamo\u015bci religii i narodowo\u015bci, tworzy\u0142o warunki do otwierania si\u0119 spo\u0142eczno\u015bci dot\u0105d otoczonych podw\u00f3jnym murem. W Polsce wszelako w murach tych powsta\u0142y zaledwie w\u0105skie furtki. Obie wsp\u00f3lnoty strzeg\u0142y swej integralno\u015bci; \u017cydowska niech\u0119tnie, by nie rzec wrogo traktuj\u0105c \u201euciekinier\u00f3w\u201d, polska \u2014 nie wpuszczaj\u0105c \u201eintruz\u00f3w\u201d, \u201eobcych\u201d. W 1915 roku Leon Wasilewski okre\u015bli\u0142 kwesti\u0119 \u017cydowsk\u0105 jako najtrudniejszy z\u0142o\u017cony problem spo\u0142eczny i polityczny, specyficzny dla Polski i w podobnej postaci niewyst\u0119puj\u0105cy na zachodzie Europy. Na ziemiach polskich \u017bydzi nie tylko zachowali sw\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105, lecz tak\u017ce nie zostali wch\u0142oni\u0119ci przez tworz\u0105cy si\u0119 nowoczesny nar\u00f3d polski, jak mia\u0142o to miejsce we Francji, w Niemczech czy w Anglii.<\/p>\n

Wiele przyczyn spowodowa\u0142o za\u0142amanie si\u0119 program\u00f3w emancypacji polskich \u017byd\u00f3w; istotne znaczenie mia\u0142y tu liczebno\u015b\u0107 spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej oraz s\u0142abo\u015b\u0107 polskiego mieszcza\u0144stwa i niedorozw\u00f3j kapitalizmu5<\/sup><\/a>. Nar\u00f3d polski, formuj\u0105cy si\u0119 w warunkach braku pa\u0144stwowo\u015bci, zagro\u017cony rusyfikacj\u0105 i germanizacj\u0105, od pocz\u0105tku mia\u0142 wbudowany niezwykle silny mechanizm obronny, sprz\u0119gni\u0119ty z agresj\u0105 przeciw \u201eobcym\u201d. Reakcja ta wyros\u0142a na pod\u0142o\u017cu poczucia s\u0142abo\u015bci, w znacznym stopniu generowa\u0142a antysemityzm, wyst\u0119puj\u0105cy w dw\u00f3ch zasadniczych postaciach: przeciw polonizuj\u0105cym si\u0119 wychod\u017acom ze spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej oraz przeciw tej spo\u0142eczno\u015bci. By\u0142 to antysemityzm wyra\u017caj\u0105cy si\u0119 w tropieniu przodk\u00f3w \u017cydowskich i antysemityzm znajduj\u0105cy uj\u015bcie w pogromach, has\u0142ach \u201eNie kupuj u \u017byda\u201d, gettach \u0142awkowych, ONR-owskich boj\u00f3wkach. Cz\u0119stokro\u0107, zw\u0142aszcza w miar\u0119 narastania w drugiej po\u0142owie lat trzydziestych XX wieku ruch\u00f3w narodowo-radykalnych, obie formy antysemityzmu splata\u0142y si\u0119 ze sob\u0105. O ile niema\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 opinii polskiej przed wojn\u0105 i po wojnie nie aprobowa\u0142a antysemickich eksces\u00f3w, a ludno\u015b\u0107 polska do czasu Zag\u0142ady odnosi\u0142a si\u0119 do \u017byd\u00f3w z ow\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 mieszanin\u0105 obco\u015bci i swojsko\u015bci, niech\u0119ci i sympatii, uprzedze\u0144 i ciekawo\u015bci, l\u0119ku i agresji, o tyle opory wobec wchodz\u0105cych w polsko\u015b\u0107, a nawet tkwi\u0105cych w polsko\u015bci od jednego czy dw\u00f3ch pokole\u0144 by\u0142y (i nadal s\u0105) dosy\u0107 powszechne.\n<\/p>\n

Nacjonalizmy, kt\u00f3re dosz\u0142y do g\u0142osu w Europie powersalskiej, Polski nie omijaj\u0105c, przekre\u015bli\u0142y nadzieje tych spo\u015br\u00f3d Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy u progu odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci \u0142udzili si\u0119, \u017ce gdy spo\u0142ecze\u0144stwo polskie uzyska mo\u017cliwo\u015b\u0107 uj\u0119cia swoich spraw we w\u0142asne r\u0119ce, \u201eWolna Polska wezwie obywateli \u017byd\u00f3w do wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania w rozwijaniu kraju\u201d i powstan\u0105 warunki do integracji je\u015bli nie narodowej, to w ka\u017cdym razie pa\u0144stwowej6<\/sup><\/a>. Druga Rzeczpospolita odrodzi\u0142a si\u0119 jako pa\u0144stwo o charakterze narodowym, cho\u0107 o ludno\u015bci narodowo mieszanej7<\/sup><\/a>. \u201eMy, Nar\u00f3d Polski\u201d \u2014 s\u0142owa, kt\u00f3rymi si\u0119 zaczyna preambu\u0142a konstytucji z 1921 roku, dla wi\u0119kszo\u015bci obywateli \u2014 Polak\u00f3w i nie-Polak\u00f3w \u2014 nie oznacza\u0142y: \u201eMy \u2014 obywatele pa\u0144stwa polskiego\u201d.<\/p>\n

Funkcjonuj\u0105ca zbitka poj\u0119ciowa \u201ePolak-obywatel polski\u201d, wymienne stosowanie s\u0142\u00f3w \u201ePolak\u201d i \u201eobywatel\u201d w j\u0119zyku potocznym i w dokumentach urz\u0119dowych, by\u0142o nie tyle wyrazem uznania, \u017ce istnieje ponadetniczny nar\u00f3d pa\u0144stwowy, ile stanowi\u0142o przejaw nacjonalistycznej tendencji lekcewa\u017cenia mniejszo\u015bci narodowych. Najm\u0105drzejsze programy i wysi\u0142ki ludzi takich, jak Tadeusz Ho\u0142\u00f3wko, Leon Wasilewski, Henryk J\u00f3zewski, pozostawa\u0142y w sferze intencji i po\u0142owicznych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107. Pe\u0142ne waha\u0144, niekonsekwentne, ust\u0119powa\u0142y pola dynamicznym nacjonalizmom. <\/p>\n

Od pocz\u0105tku lat trzydziestych Rzeczpospolita szybkimi krokami zmierza\u0142a do tego, by sta\u0107 si\u0119 pa\u0144stwem nacjonalistycznym, pa\u0144stwem narodu \u2014 wsp\u00f3lnoty etnicznej. Wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra, w uj\u0119ciu narodowych demokrat\u00f3w, mia\u0142a by\u0107 szczelnie zamkni\u0119ta dla \u017byd\u00f3w, a kt\u00f3r\u0105 sanacyjny Ob\u00f3z Zjednoczenia Narodowego got\u00f3w by\u0142 otworzy\u0107 jedynie dla poszczeg\u00f3lnych jednostek pochodzenia \u017cydowskiego, kt\u00f3re \u201e\u017cyciem swym oraz stwierdzon\u0105 s\u0142u\u017cb\u0105 dla Narodu Polskiego wykaza\u0142y, ze s\u0105 Polakami, nale\u017c\u0105 tym samym do polskiej wsp\u00f3lnoty narodowej\u201d8<\/sup><\/a>. <\/p>\n

Z pewnym uproszczeniem mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 stosunk\u00f3w polsko-\u017cydowskich mie\u015bci\u0142a si\u0119 pomi\u0119dzy dwoma skrajnymi biegunami wyznaczanymi przez podej\u015bcie do asymilacji i integracji pa\u0144stwowo-narodowej. W pierwszym wypadku chodzi\u0142o o r\u00f3wne prawa dla \u017byd\u00f3w jako \u017byd\u00f3w; punkt ci\u0119\u017cko\u015bci le\u017ca\u0142 w zapewnieniu narodowi \u017cydowskiemu mo\u017cliwo\u015bci swobodnego, nieskr\u0119powanego rozwoju \u2014 ekonomicznego, kulturalnego, religijnego, w respektowaniu r\u00f3wnouprawnienia, gwarantowanego konstytucj\u0105 i traktatem o ochronie mniejszo\u015bci z 1919 roku. W drugim przeciwnie \u2014 o prawo do asymilacji, do bycia Polakiem. W obu chodzi\u0142o w istocie o to samo: o kardynalne prawo cz\u0142owieka do zachowania i swobodnego rozwoju swej narodowej i kulturowej identyfikacji. Przeciw barierom utrudniaj\u0105cym czy zgo\u0142a uniemo\u017cliwiaj\u0105cym asymilacj\u0119 wyst\u0119powali zar\u00f3wno wychod\u017acy ze spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, kt\u00f3rzy jako sw\u0105 duchow\u0105 ojczyzn\u0119 wybrali polsko\u015b\u0107, jak te\u017c ko\u0142a polskie, opowiadaj\u0105ce si\u0119 za otwartym kszta\u0142tem narodowej wsp\u00f3lnoty. By\u0142a to walka nie mi\u0119dzy Polakami i \u017bydami, ale mi\u0119dzy nacjonalizmem i demokratyczn\u0105, liberaln\u0105 ide\u0105 narodu. Toczy\u0142a si\u0119 ona nie tylko w Polsce, tu jednak przybiera\u0142a szczeg\u00f3lnie dramatyczn\u0105 posta\u0107. <\/p>\n

Odpychanie czy wr\u0119cz odrzucanie przez zbiorowo\u015b\u0107 polsk\u0105 asymiluj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w mia\u0142o \u2014 w przeciwie\u0144stwie do konflikt\u00f3w i napi\u0119\u0107 mi\u0119dzy spo\u0142eczno\u015bciami polsk\u0105 i \u017cydowsk\u0105 \u2014 pod\u0142o\u017ce niemal wy\u0142\u0105cznie irracjonalne, cho\u0107 czasem usi\u0142owano dorabia\u0107 im pseudorozumowe uzasadnienia. Sterowa\u0142y nimi g\u0142\u00f3wnie emocje, wyros\u0142e z poczucia zagro\u017cenia, niepewno\u015bci, s\u0142abo\u015bci, zadawnionych fobii i przes\u0105d\u00f3w. Charakterystyczne, \u017ce im s\u0142absza, im bardziej niepewna by\u0142a w\u0142asna pozycja grupy spo\u0142ecznej, tym wi\u0119ksz\u0105 wykazywa\u0142a ona sk\u0142onno\u015b\u0107 do zwalczania \u017byd\u00f3w, do antysemityzmu w obu wyr\u00f3\u017cnionych tu postaciach. Na ten aspekt antysemityzmu polskiego zwraca\u0142 uwag\u0119 Ksawery Pruszy\u0144ski, kiedy po \u015bmierci Romana Dmowskiego, pisz\u0105c o nim w \u201eWiadomo\u015bciach Literackich\u201d, podkre\u015bla\u0142 fakt, i\u017c urodzi\u0142 si\u0119 na Kamionku. <\/p>\n

Mo\u017ce kto powie, \u017ce w \u017bu\u0142owie geniusze tak\u017ce nie rodzili si\u0119 kopami, ale to te\u017c nie b\u0119dzie bardzo m\u0105dre; w takich samych \u017bu\u0142owach rozsianych od Po\u0142\u0105gi po limany tego morza, o kt\u00f3rego istnieniu zapomnieli\u015bmy dzi\u015b doszcz\u0119tnie, rodzi\u0142o si\u0119 w\u0142a\u015bnie od paru wiek\u00f3w wszystko wspania\u0142e i butne, co tworzy\u0142o i niszczy\u0142o Polsk\u0119. Nawet rodzi\u0142o si\u0119 tylko tam (\u2026). To nie syn ziemianina patrzy\u0142 na pachciarzy, to syn robociarza patrzy\u0142 na kupc\u00f3w. A wtedy inaczej si\u0119 patrzy. I wreszcie, trzeba sobie odmalowa\u0107 t\u0119 ponur\u0105, bogat\u0105 Warszaw\u0119, nie polsk\u0105 w swej wi\u0119kszo\u015bci, lecz rosyjsko-\u017cydowsk\u0105. To stwarza uraz. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce sta\u0142y banie cerkiewne na Pa\u0142acu Staszica i na placu Saskim i \u017ce barysznie, oficery, so\u0142daty, \u201eRusek\u201d, wszystko to niewoli\u0142o ludno\u015b\u0107 moralnie. I wreszcie, trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce \u017bydzi to nie by\u0142y nawet Nalewki w cha\u0142atach, ale litwacy, \u015bwie\u017co przybyli z Rosji, trwaj\u0105cy w ghetcie albo ruszczej\u0105cy. Tradycje polskie Warszawy si\u0142\u0105 rzeczy musia\u0142y im by\u0107 bez najmniejszej ich winy tak obce, jak obce s\u0105 tradycje Aztek\u00f3w dla emigranta, kt\u00f3ry z Europy przybywa do Ameryki. (\u2026) Za Rosjanami sta\u0142 car, za \u017bydami pieni\u0105dz. C\u00f3\u017c mog\u0142o sta\u0107 za Dmowskim w owej Warszawie sprzed laty zaledwie czterdziestu?9<\/sup><\/a> <\/p>\n

Wzajemne relacje polsko-\u017cydowskie, zaognione po dwudziestu latach Polski niepodleg\u0142ej, podczas ostatniej wojny poddane zosta\u0142y pr\u00f3bie narzuconej przez nazizm. Polakom przypad\u0142a rola bezsilnego \u015bwiadka zag\u0142ady wsp\u00f3\u0142\u017cyj\u0105cej z ni\u0105 na jednej ziemi od wiek\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci \u017byd\u00f3w polskich. Rola wymuszona wprawdzie, przyjmowana jednak w ogromnej wi\u0119kszo\u015bci biernie i bez buntu, ci bowiem, kt\u00f3rych Niemcy w pierwszej kolejno\u015bci skazali na \u015bmier\u0107, oddzieleni byli od pozosta\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w barier\u0105 obco\u015bci wyznaniowej i kulturowej, scementowan\u0105 uprzedzeniami i resentymentami. Co wi\u0119cej, obco\u015b\u0107 ta rodzi\u0142a czasem w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w reakcje prowadz\u0105ce do niezrozumia\u0142ych, patologicznych wr\u0119cz zachowa\u0144. Na zadawnione stereotypy postrzegania \u017byd\u00f3w na\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 r\u00f3\u017cnica w po\u0142o\u017ceniu Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w wyznaczona przez polityk\u0119 okupanta.<\/p>\n

Owa odmienno\u015b\u0107 los\u00f3w pozostawi\u0142a traumatyczne \u015blady w \u015bwiadomo\u015bci jednych i drugich. \u017bydzi ocaleni z Zag\u0142ady zachowali w swojej pami\u0119ci oboj\u0119tno\u015b\u0107 otoczenia, czasem pe\u0142n\u0105 wsp\u00f3\u0142czucia i \u017calu, ale cz\u0119sto zaprawion\u0105 niech\u0119ci\u0105 czy poczuciem wy\u017cszo\u015bci. Znamienne s\u0105 pod tym wzgl\u0119dem niekt\u00f3re relacje nades\u0142ane w 1948 roku na konkurs zorganizowany przez \u201eCzytelnika\u201d. Oto co pisa\u0142 dziewi\u0119tnastoletni rolnik z powiatu bielskiego o ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017bydach: <\/p>\n

\u017byd by\u0142 niewybrednym. Jada\u0142 aby kartofla i kawa\u0142ek chleba, siedzia\u0142 w wilgoci, w smrodzie, a za pos\u0142anie aby by\u0142o z gar\u015b\u0107 s\u0142omy, i wi\u0119cej \u017bydek nie potrzebowa\u0142, tylko gospodarza prosi\u0142, a\u017ceby nikomu nie m\u00f3wi\u0142, \u017ce on jeszcze \u017cyje. Raz w p\u00f3\u017anej jesieni przyszed\u0142 do nas znajomy \u017bydek, a\u017ceby da\u0107 mu podje\u015b\u0107. Tak ju\u017c s\u0142o\u0144ce zasz\u0142o, jak ten \u017byd przyszed\u0142, m\u00f3wi: \u201eNy, Ploter \u2014 do mego ojca \u2014 ja \u017cyj\u0119, a wisz, Ploter, \u017ce ty dobry cz\u0142owiek, ty daj mnie trochu je\u015b\u0107. Jaki ja g\u0142odny, to ty nie masz poj\u0119cia. Ja od rana siedz\u0119 w stogu siana na \u0142\u0105ce i nic nie jad\u0142\u201d. No i jak\u017ce nie dasz je\u015b\u0107 \u017bydu, przecie\u017c to tak\u017ce cz\u0142owiek, kt\u00f3ry nie ma chaty i tyle si\u0119 tu\u0142a na \u0142asce ludzkiej10<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Jest tu zawarte wszystko: i lito\u015b\u0107 wobec cierpi\u0105cego cz\u0142owieka, i poczucie obco\u015bci, i doza pogardy zmieszanej z poczuciem w\u0142asnej wy\u017cszo\u015bci. Ma\u0142o zachowa\u0142o si\u0119 z tego czasu \u017ar\u00f3de\u0142, kt\u00f3re by w tak nieska\u017conej postaci przekazywa\u0142y \u00f3w typ mentalno\u015bci, spotykany przecie\u017c nie tylko na wsi.<\/p>\n

\u017bydzi, kt\u00f3rzy uszli Zag\u0142adzie, \u017cyj\u0105c w ukryciu lub na tzw. aryjskich papierach, zapami\u0119tali swoj\u0105 samotno\u015b\u0107, poni\u017cenie, strach, odczuwany nie tylko przed Niemcami, lecz r\u00f3wnie\u017c, co gorsza, przed polskimi rodakami. Z kolei w pami\u0119ci Polak\u00f3w, zdominowanej przez w\u0142asn\u0105 martyrologi\u0119 i op\u00f3r, nie by\u0142o miejsca na tragedi\u0119 \u017cydostwa polskiego. Je\u015bli j\u0105 przywo\u0142ywano, to najcz\u0119\u015bciej dla ukazania ogromu zbrodni niemieckich i \u2014 obronnie zazwyczaj \u2014 wskazania zas\u0142ug Polak\u00f3w w ratowaniu \u017byd\u00f3w. Operuj\u0105c p\u00f3\u0142prawdami, tworzono konstrukcj\u0119 maj\u0105c\u0105 zast\u0105pi\u0107 prawd\u0119 o rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3rej trudno by\u0142o spojrze\u0107 prosto w twarz. Rola biernych w swojej masie \u015bwiadk\u00f3w eksterminacji narodu, z kt\u00f3rym \u017cy\u0142o si\u0119 na jednej ziemi od setek lat, wywo\u0142ywa\u0142a w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w niepok\u00f3j moralny, nie zawsze zreszt\u0105 u\u015bwiadamiany. Pr\u00f3bowano przeto j\u0105 negowa\u0107 lub przes\u0142ania\u0107, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 z jednej strony na udzielan\u0105 \u017bydom pomoc ze strony Polak\u00f3w, z drugiej za\u015b si\u0119gaj\u0105c do pokutuj\u0105cego w tradycji chrze\u015bcija\u0144skiej, a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce wpisanego w tradycj\u0119 skrajnego nacjonalizmu mitu \u017byd\u00f3w jako nosicieli z\u0142a. <\/p>\n

Koniec wojny otworzy\u0142 nowe pole napi\u0119\u0107. Historia raz jeszcze rozpisa\u0142a Polakom i \u017bydom przeciwstawne role. Ustanawiana przez komunist\u00f3w w\u0142adza przez jednych upatrywana jako narzucona i wroga, drugim zdawa\u0142a si\u0119 r\u0119kojmi\u0105 bezpiecze\u0144stwa i szans\u0105 r\u00f3wnych praw. Powojenna tera\u017aniejszo\u015b\u0107 na\u0142o\u017cona na przesz\u0142o\u015b\u0107 generowa\u0142a zjawiska z\u0142owrogie dla polsko-\u017cydowskiej koegzystencji. <\/p>\n

P\u0142onne okaza\u0142y si\u0119 nadzieje na odrodzenie spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Polsce. Przy mniej lub bardziej otwartym poparciu w\u0142adz i przy cichym aplauzie spo\u0142ecze\u0144stwa znaczna cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy ocaleli w kraju, oraz tych, kt\u00f3rzy repatriowali si\u0119 z ZSRR, opu\u015bci\u0142a Polsk\u0119: w latach 1945\u20141948 w wi\u0119kszo\u015bci drog\u0105 nielegaln\u0105, acz tolerowan\u0105, w latach 1949\u20141951 w zorganizowanych transportach do Izraela. <\/p>\n

P\u0119d do emigrowania z Polski by\u0142 tak silny, \u017ce liczy\u0107 si\u0119 z nim musieli tak\u017ce komuni\u015bci \u017cydowscy, kt\u00f3rzy programowo opowiadali si\u0119 za pozostaniem ludno\u015bci \u017cydowskiej i jej produktywizacj\u0105. Ich stosunek do emigracji by\u0142 ambiwalentny, odzwierciedla\u0142 sytuacj\u0119, wynikaj\u0105c\u0105 ze zderzenia r\u00f3\u017cnych porz\u0105dk\u00f3w ideologicznych i politycznych, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych na plan pierwszy wybija\u0142o si\u0119 negatywne nastawienie do syjonizmu oraz zale\u017cno\u015b\u0107 od polityki Stalina wobec kwestii palesty\u0144skiej. W konsekwencji wahali si\u0119 oni mi\u0119dzy przeciwstawianiem si\u0119 emigracji a uleganiem panuj\u0105cym nastrojom. Jesieni\u0105 1945 roku na posiedzeniu frakcji PPR w CK\u017bP jeden z uczestnik\u00f3w m\u00f3wi\u0142:<\/p>\n

Wsz\u0119dzie w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w s\u0105 obecnie tendencje emigracyjne. W Polsce obecnie s\u0105 dla \u017byd\u00f3w mo\u017cliwo\u015bci urz\u0105dzenia si\u0119, antysemityzm w Polsce da si\u0119 ukr\u00f3ci\u0107. Objawy antysemityzmu by\u0142y r\u00f3wnie\u017c i w ZSRR, lecz przy odpowiednich krokach w\u0142adzy objawy te znik\u0142y. (\u2026) W Palestynie gospodarzami s\u0105 Arabowie. ZSRR chce pozyska\u0107 sobie \u015bwiat arabski. Nasze stanowisko nie mo\u017ce by\u0107 syjonistyczne. Nale\u017cy \u017byd\u00f3w nauczy\u0107 pracowa\u0107 tak, jak w ZSRR (\u2026). Nasza orientacja powinna i\u015b\u0107 w kierunku jak najaktywniejszego udzia\u0142u w \u017cyciu demokratycznej Polski.<\/p>\n

Inni m\u00f3wcy wszelako wskazywali, \u017ce d\u0105\u017cenie do wyjazdu wynika\u0142o z trudno\u015bci znalezienia przez \u017byd\u00f3w miejsca w Polsce; podkre\u015blali, \u017ce nale\u017cy zapewni\u0107 swobod\u0119 emigrowania, stwierdzali, \u017ce \u017bydzi musz\u0105 mie\u0107 prawo zar\u00f3wno do \u017cycia w Polsce, jak i wyjazdu z kraju. Micha\u0142 Mirski o\u015bwiadczy\u0142: <\/p>\n

My zasadniczo nie jeste\u015bmy zwolennikami Palestyny. Musimy jednak mie\u0107 stanowisko pozytywne do koncentracji narodowej. \u017bydzi chc\u0105 mieszka\u0107 zgrupowani i my musimy si\u0119 z tym liczy\u0107. (\u2026) U syjonist\u00f3w emigracja \u0142\u0105czy si\u0119 ze wzrostem nastroj\u00f3w pogromowych. My nie z powodu antysemityzmu powinni\u015bmy mie\u0107 pozytywny stosunek do Palestyny, ale dlatego, \u017ce d\u0105\u017cymy do odrodzenia \u017byd\u00f3w jako nacji11<\/sup><\/a>.<\/p>\n

\n Podobnie niejednoznaczne by\u0142o stanowisko kierownictwa PPR. W 1948 roku, po proklamowaniu pa\u0144stwa Izrael, Biuro Polityczne stwierdza\u0142o, \u017ce <\/p>\n

wyjazd PPR-owc\u00f3w do Palestyny dla walki o pa\u0144stwo \u017cydowskie i demokracj\u0119 ludow\u0105 nie stoi w sprzeczno\u015bci z ideologicznymi zasadami cz\u0142onk\u00f3w naszej partii Wobec tego jednak, \u017ce w naszym kraju s\u0105 wszystkie warunki dla ca\u0142kowitego rozwi\u0105zania problemu \u017cydowskiego, partia nie zaleca i nie organizuje wyjazd\u00f3w, okazuj\u0105c jedynie indywidualne poparcie tym towarzyszom, kt\u00f3rzy zdecyduj\u0105 si\u0119 wyjecha\u010712<\/sup><\/a>. <\/p>\n

Nie dysponujemy dok\u0142adnymi statystykami powojennej emigracji \u017byd\u00f3w, ale nawet niepe\u0142ne dane pozwalaj\u0105 stwierdzi\u0107, \u017ce obj\u0119\u0142a ona wi\u0119cej ni\u017c po\u0142ow\u0119 uratowanych z Zag\u0142ady13<\/sup><\/a>. Do tych z g\u00f3r\u0105 200 tysi\u0119cy, kt\u00f3rzy wyjechali w latach 1945\u20141955, doda\u0107 nale\u017cy wszystkich, kt\u00f3rzy do Polski nie powr\u00f3cili: z Zachodu \u2014 z w\u0142asnego wyboru, z ZSRR \u2014 g\u0142\u00f3wnie wskutek niemo\u017cno\u015bci. Wed\u0142ug statystyk mi\u0119dzynarodowych, mniejszo\u015b\u0107 \u017cydowska w Polsce w 1948 roku liczy\u0142a 88 tysi\u0119cy os\u00f3b, z czego znaczna cz\u0119\u015b\u0107 emigrowa\u0142a w latach 1949\u20141951. W zorganizowanych transportach do Izraela wyjecha\u0142o w tym czasie blisko 28 tysi\u0119cy14<\/sup><\/a>. R\u00f3wnolegle z emigracj\u0105 nast\u0119powa\u0142o d\u0142awienie \u017cycia spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej \u2014 narodowego, religijnego, spo\u0142ecznego. Konsekwentnie i skutecznie parali\u017cowane by\u0142y dzia\u0142ania i inicjatywy, kt\u00f3re zmierza\u0142y do ocalenia cho\u0107by tej niewielkiej cz\u0105stki \u017cydowskiej wsp\u00f3lnoty, jaka zachowa\u0142a si\u0119 na tej ziemi. Pozostawiono jedynie alibistyczne atrapy, ca\u0142kowicie podporz\u0105dkowane w\u0142adzy pa\u0144stwa i partii. <\/p>\n

Ali\u015bci po 1945 roku kwestia \u017cydowska w Polsce w niewielkim tylko stopniu dotyczy\u0142a mniejszo\u015bci wyznaniowej i kulturowej. Ta w zasadzie znikn\u0119\u0142a z polskiego horyzontu ju\u017c w pierwszym pi\u0119cioleciu. Pozosta\u0142 natomiast \u017cywy problem ludzi, komunist\u00f3w i niekomunist\u00f3w, Polak\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego i \u017byd\u00f3w-Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy oddalili si\u0119 ju\u017c od \u015bwiata \u017cydowskiego. Uwarunkowania polityczne problemu polsko-\u017cydowskiego by\u0142y bardzo powik\u0142ane i si\u0119ga\u0142y poza obszar Polski. Okre\u015blone by\u0142y przez rywalizacj\u0119 wielkich mocarstw, sprz\u0119\u017cone ze zmienn\u0105 polityk\u0105 ZSRR, najpierw popieraj\u0105c\u0105 powstanie pa\u0144stwa Izrael, p\u00f3\u017aniej za\u015b wyst\u0119puj\u0105c\u0105 przeciwko niemu. <\/p>\n

Wp\u0142yw tej polityki na polskie w\u0142adze, w pe\u0142ni pod tym wzgl\u0119dem podporz\u0105dkowane Moskwie, nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci. Jednak na pierwszym miejscu widzia\u0142abym syndrom, jaki powsta\u0142 wskutek powi\u0105zania kwestii \u017cydowskiej z narzuconym Polsce systemem w\u0142adzy. W syndromie tym miesza\u0142y si\u0119 w spos\u00f3b zaiste surrealistyczny \u015bwiat rzeczywisty i \u015bwiat zmitologizowany, rozum i fobie, moralno\u015b\u0107 polityczna i polityczny pragmatyzm, manipulacja i \u017cywio\u0142, przesz\u0142o\u015b\u0107 i tera\u017aniejszo\u015b\u0107, nacjonalizm i komunizm. Sk\u0142ada\u0142y si\u0119 na\u0144 nastawienia funkcjonuj\u0105ce i w spo\u0142ecze\u0144stwie, i w kr\u0119gach w\u0142adzy, w elitach i w masach, w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w i w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w. <\/p>\n

Rzeczywisto\u015b\u0107 okre\u015bla\u0142y zw\u0142aszcza (kilkakro\u0107 ju\u017c w tych szkicach przywo\u0142ywane) nast\u0119puj\u0105ce zjawiska:<\/p>\n

    \n
  1. Postrzeganie, szczeg\u00f3lnie w pierwszym okresie, przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa w\u0142adzy jako obcej, zagra\u017caj\u0105cej narodowej egzystencji, przede wszystkim w wymiarze duchowym, oraz wynikaj\u0105ce z tego postrzegania reakcje obronne. W\u015br\u00f3d tych reakcji istotn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142o d\u0105\u017cenie do \u201eunarodowienia\u201d narzuconego porz\u0105dku, zw\u0142aszcza kiedy okaza\u0142 si\u0119 trwa\u0142y. <\/li>\n
  2. Obecno\u015b\u0107 w powstaj\u0105cym aparacie w\u0142adzy \u2014 tak\u017ce w organach represji \u2014 os\u00f3b wywodz\u0105cych si\u0119 ze \u015brodowiska \u017cydowskiego, w tym przedwojennych komunist\u00f3w b\u0105d\u017a ludzi, kt\u00f3rzy zwi\u0105zali si\u0119 ze ZPP czy te\u017c znale\u017ali si\u0119 w szeregach wojska tworzonego w ZSRR po wyj\u015bciu armii gen Andersa. <\/li>\n
  3. \n
      \n
    1. Stosowany do\u015b\u0107 szeroko przez \u017byd\u00f3w lub ludzi pochodzenia \u017cydowskiego proceder, tylko cz\u0119\u015bciowo samorzutny, kamuflowania \u017cydowskiego rodowodu przez zmian\u0119 nazwisk, czasami r\u00f3wnie\u017c imion, w\u0142\u0105cznie z imionami rodzic\u00f3w. Komuni\u015bci, \u015bwiadomi ujemnego stosunku znacznej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa do w\u0142adzy i \u017byd\u00f3w, szermuj\u0105c obficie narodowymi has\u0142ami i g\u0142osz\u0105c, i\u017c odnowione pa\u0144stwo polskie b\u0119dzie pa\u0144stwem narodowym, zmieniali Izaakowi imi\u0119 na Jan, a Miriam na Maria. Kamufla\u017c ten mia\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 uwiarygodnieniu narodowego charakteru tworzonego porz\u0105dku i zaprzeczy\u0107 mniej lub bardziej wulgarnie pojmowanemu mitowi o rz\u0105dz\u0105cej \u017cydokomunie. Zarazem w\u0142adza, przekonana o s\u0142abym poparciu spo\u0142ecznym, poszukuj\u0105c zwolennik\u00f3w nowego \u0142adu, w polityce kadrowej si\u0119ga\u0142a po ludzi pochodzenia \u017cydowskiego. Od samego pocz\u0105tku wok\u00f3\u0142 tych spraw panowa\u0142o szczeg\u00f3lne zak\u0142amanie. By\u0142 to jeden z wielu element\u00f3w kreowania fasady maskuj\u0105cej rzeczywisto\u015b\u0107, cho\u0107 element wyj\u0105tkowo niszcz\u0105cy, zar\u00f3wno dla spo\u0142ecze\u0144stwa jako ca\u0142o\u015bci, jak dla ludzi, kt\u00f3rym nakazano zaciera\u0107 korzenie, wyrzeka\u0107 si\u0119 de facto<\/em> dziedzictwa przodk\u00f3w i zwi\u0105zk\u00f3w ze \u015bwiatem \u017cydowskim, tak jakby zwi\u0105zki te wyklucza\u0142y przynale\u017cno\u015b\u0107 do \u015bwiata polskiego. <\/li>\n
    2. Zacieranie zewn\u0119trznych desygnat\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego nie by\u0142o, rzecz jasna, wy\u0142\u0105cznie dzie\u0142em komunist\u00f3w. Nie by\u0142o te\u017c, jak twierdzili czasem \u017bydzi, jedynie ukrywaniem swojej \u017cydowskiej przynale\u017cno\u015bci w obawie przed antysemityzmem polskiego otoczenia. Nierzadko by\u0142o to naturalne zachowanie os\u00f3b, kt\u00f3re czuj\u0105c si\u0119 Polakami i utraciwszy zwi\u0105zki z wsp\u00f3lnot\u0105 \u017cydowsk\u0105, pragn\u0119\u0142y unikn\u0105\u0107 znak\u00f3w w odbiorze spo\u0142ecznym czyni\u0105cych z nich \u017byd\u00f3w. Ta kategoria ludzi w wi\u0119kszo\u015bci prze\u017cy\u0142a wojn\u0119 w Polsce, cz\u0119sto na tzw. papierach aryjskich. Powr\u00f3t do dawnych nazwisk by\u0142by przez nich cz\u0119sto odczuwany jako opcja na rzecz \u017cydowsko\u015bci, z kt\u00f3r\u0105 ju\u017c nie mieli b\u0105d\u017a nie zamierzali mie\u0107 punkt\u00f3w stycznych. Poniewa\u017c uwa\u017cali si\u0119 za Polak\u00f3w, w przypominaniu przez innych \u017cydowskiego pochodzenia nie bez racji upatrywali przejaw rasizmu, antysemityzmu lub nacjonalizmu.<\/li>\n<\/ol>\n<\/li>\n
    3. Wykorzystanie instrumentalne kwestii \u017cydowskiej w walce politycznej toczonej na dw\u00f3ch p\u0142aszczyznach: pomi\u0119dzy obozem rz\u0105dz\u0105cym i wrogimi mu si\u0142ami oraz w obr\u0119bie tego\u017c obozu. Od pierwszej chwili ustanowienia przez komunist\u00f3w w\u0142adzy kwestia \u017cydowska by\u0142a bardzo istotnym sk\u0142adnikiem \u017cycia politycznego \u2014 jawnym lub podsk\u00f3rnym. Posiadaj\u0105cym realne odniesienia, jak i sprowadzaj\u0105cym si\u0119 do \u015bwiata bajecznego, gdzie \u017byd wyst\u0119powa\u0142 jako z\u0142owroga posta\u0107, kt\u00f3rej strzec si\u0119 nale\u017cy dla zbawienia duszy. Owo zmitologizowane podej\u015bcie charakteryzowa\u0142o nie tylko prymitywne umys\u0142y i psychiki; w okruchach przenikn\u0119\u0142o do zbiorowej mentalno\u015bci jak kryszta\u0142ki lodu z bajki Andersena o kr\u00f3lowej \u015bniegu do serca Kaja. Wielu wykszta\u0142conych ludzi podziela\u0142o, oczywi\u015bcie w wersji wyrafinowanej, przekonanie o niebezpiecze\u0144stwach zagra\u017caj\u0105cych polskiej tradycji, kulturze, wr\u0119cz polskiej duchowo\u015bci ze strony \u017byd\u00f3w. Zagra\u017caj\u0105cych jakoby w\u0142a\u015bnie ze strony tych, kt\u00f3rzy znajdowali si\u0119 wewn\u0105trz polskiej wsp\u00f3lnoty, Jan\u00f3w \u2014 nie Izaak\u00f3w. A wi\u0119c to \u017bydzi w polskim narodowym kostiumie, nie za\u015b \u017bydzi zamkni\u0119ci w swej wyznaniowej i kulturowej wsp\u00f3lnocie, \u017bydzi extra muros<\/em> byli postrzegani jako najwi\u0119ksze zagro\u017cenie, stanowili obiekt nieufno\u015bci, wrogo\u015bci, agresji. <\/li>\n<\/ol>\n

      Do po\u0142owy lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych obecno\u015b\u0107 kwestii \u017cydowskiej w sferze polityki by\u0142a w znacznej, cho\u0107 dalece nie wy\u0142\u0105cznej mierze pochodn\u0105 dominuj\u0105cego konfliktu pomi\u0119dzy obozem rz\u0105dz\u0105cym a spo\u0142ecze\u0144stwem. To zastrze\u017cenie jest istotne, gdy\u017c w obozie rz\u0105dz\u0105cym, nawet na szczytach jego hierarchii byli ludzie niech\u0119tni komunistom o rodowodach \u017cydowskich. <\/p>\n

      Analogicznie, w tej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3ra stawia\u0142a w\u0142adzy op\u00f3r, by\u0142o wielu przeciwnik\u00f3w obozu rz\u0105dz\u0105cego ca\u0142kowicie wolnych od anty\u017cydowskiego kompleksu, immunizowanych na antysemityzm pod ka\u017cd\u0105 postaci\u0105 i w ka\u017cdej masce. Jednak w\u015br\u00f3d wi\u0119kszo\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa upowszechniona by\u0142a klisza: w\u0142adza-\u017bydzi, tak jak w kr\u0119gach w\u0142adzy panowa\u0142o przekonanie scalaj\u0105ce antysemityzm z opozycyjno\u015bci\u0105. Edward Ochab, przemawiaj\u0105c na krajowej naradzie \u017cydowskich dzia\u0142aczy PPR w pa\u017adzierniku 1945 roku, powie: <\/p>\n

      PSL d\u0105\u017cy do skupienia wok\u00f3\u0142 siebie element\u00f3w reakcyjnych, operuj\u0105c argumentem katolicyzmu (\u2026). Partia nie doceni\u0142a dotychczas niebezpiecze\u0144stwa antysemityzmu i dopiero ostatnio u\u015bwiadomiono sobie powag\u0119 tej sprawy. Zagadnienie walki z antysemityzmem jest problemem zwi\u0105zanym z og\u00f3lnym procesem walki o utrwalenie zdobyczy demokracji polskiej15<\/sup><\/a>. <\/p>\n

      Podobna sytuacja powodowa\u0142a nadzwyczajne uwra\u017cliwienie na zagadnienie \u017cydowskie. Dla przeciwnik\u00f3w nowego porz\u0105dku sprz\u0119\u017cenie \u017bydzi\u2014w\u0142adza wzmacnia\u0142o poczucie obco\u015bci, zar\u00f3wno wobec \u017byd\u00f3w, jak wobec w\u0142adzy, stanowi\u0105c dow\u00f3d jej antynarodowego oblicza. By\u0142o to sprz\u0119\u017cenie tak g\u0142\u0119boko utrwalone w zbiorowej psychice i tak bardzo spo\u0142ecznie no\u015bne, \u017ce prze\u017cy\u0142o upadek komunizmu; jak w soczewce skupi\u0142y si\u0119 tu zastarza\u0142e resentymenty i nowe trwogi, nowe biedy, nowe frustracje rodz\u0105ce agresj\u0119, tradycyjnie znajduj\u0105c\u0105 uj\u015bcie w atakowaniu \u017byd\u00f3w \u2014 prawdziwych lub wyimaginowanych. <\/p>\n

      Implikacje tego stanu rzeczy by\u0142y dla komunist\u00f3w bardziej z\u0142o\u017cone, tote\u017c ich dzia\u0142ania cechowa\u0142a wielotorowo\u015b\u0107 i niejednoznaczno\u015b\u0107, wynikaj\u0105ca w niema\u0142ym stopniu ze zderzenia si\u0119 dw\u00f3ch porz\u0105dk\u00f3w ideologicznych genetycznie antagonistycznych: komunistycznego i nacjonalistycznego. Zgodnie z doktrynalnymi przes\u0142ankami ob\u00f3z rz\u0105dz\u0105cy g\u0142osi\u0142 walk\u0119 z antysemityzmem, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 cz\u0119sto tym zarzutem dla dyskredytowania przeciwnik\u00f3w, zw\u0142aszcza w oczach opinii \u015bwiatowej. Atoli jednocze\u015bnie pragmatycznie przyjmowano niejako antysemick\u0105 optyk\u0119, cho\u0107by stosuj\u0105c wspomniany zabieg kamufla\u017cu czy, ju\u017c w pierwszej po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, wprowadzaj\u0105c swego rodzaju numerus clausus<\/em> w niekt\u00f3rych ogniwach w\u0142adzy. Wytwarza\u0142 si\u0119 \u00f3w patologiczny klimat, w kt\u00f3rym sprawa zwi\u0105zk\u00f3w \u2014 przesz\u0142ych lub obecnych, rodzinnych cho\u0107by \u2014 z najszerzej poj\u0119tym \u015bwiatem \u017cydowskim stawa\u0142a si\u0119 wstydliwa, dra\u017cliwa, czasem wr\u0119cz zdro\u017cna. Klimat zatruty tym bardziej, \u017ce \u015bwiadomo\u015b\u0107 przemilczanej \u201e\u017cydowsko\u015bci\u201d pozostawa\u0142a wszechobecna i w\u015br\u00f3d komunist\u00f3w, i w\u015br\u00f3d ich przeciwnik\u00f3w, i w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w, i w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w, tyle \u017ce nie wolno by\u0142o g\u0142o\u015bno o tym m\u00f3wi\u0107. <\/p>\n

      Przypomn\u0119 burz\u0119, jaka si\u0119 rozp\u0119ta\u0142a na VII Plenum KC PZPR w lipcu 1956 roku wok\u00f3\u0142 referatu Zenona Nowaka, kt\u00f3ry zacz\u0105\u0142 wylicza\u0107 towarzyszy pochodzenia \u017cydowskiego w GZP, Prokuraturze Wojskowej, w MSZ, PKPG czy zlikwidowanym ju\u017c MBP16<\/sup><\/a>. Wyst\u0105pienie Nowaka by\u0142o niejako zapowiedzi\u0105 Marca 1968 roku, ostra reakcja, z jak\u0105 si\u0119 spotka\u0142o, mia\u0142a wszelkie podstawy, tyle tylko, \u017ce to nie Nowak wymy\u015bli\u0142 problem \u201enadmiaru\u201d \u017byd\u00f3w w wymienionych instytucjach; znacznie wcze\u015bniej zajmowa\u0142y si\u0119 tym po cichu odpowiednie wydzia\u0142y kadr, co wi\u0105za\u0142o si\u0119 bezpo\u015brednio z dyrektywami p\u0142yn\u0105cymi z Moskwy. Nowak jedynie, z w\u0142asnej inicjatywy czy dzia\u0142aj\u0105c zgodnie z ukartowanym planem, publicznie wyci\u0105gn\u0105\u0142 t\u0119 kart\u0119, aby u\u017cy\u0107 jej w grze politycznej. <\/p>\n

      Przeto z punktu widzenia w\u0142adzy w pierwszym powojennym dziesi\u0119cioleciu \u201ebycie \u017bydem\u201d \u2014 cokolwiek mia\u0142o to oznacza\u0107 w wypadku konkretnego cz\u0142owieka \u2014 stanowi\u0142o kwalifikacj\u0119 obosieczn\u0105, jednocze\u015bnie dodatni\u0105 i ujemn\u0105. Ujemn\u0105 z uwagi na wskazane nastawienie spo\u0142ecze\u0144stwa, z kt\u00f3rym nie mo\u017cna by\u0142o si\u0119 nie liczy\u0107. Ujemn\u0105, zw\u0142aszcza gdy chodzi\u0142o o eksponowane stanowiska lub osoby wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce si\u0119 wygl\u0105dem, akcentem, sposobem zachowania. Wiele jest relacji wskazuj\u0105cych, \u017ce czynniki te uwzgl\u0119dniano przy decyzjach personalnych, tak\u017ce w\u00f3wczas, gdy osoba podejmuj\u0105ca decyzj\u0119 sama by\u0142a \u017cydowskiego pochodzenia. <\/p>\n

      Jakub Berman \u201ejako \u017byd\u201d \u2014 jak o sobie powie w rozmowie z Teres\u0105 Tora\u0144sk\u0105 \u2014 by\u0142 skazany, r\u00f3wnie\u017c we w\u0142asnej ocenie, na rol\u0119 jedynie szarej eminencji. Inaczej ni\u017c to by\u0142o w Czechos\u0142owacji czy na W\u0119grzech, polski Nr 1 musia\u0142 mie\u0107 aryjskich przodk\u00f3w. Ujemn\u0105 wreszcie, gdy najpierw Stalin, a potem jego sukcesorzy zacz\u0119li prowadzi\u0107 antyizraelsk\u0105 polityk\u0119 i eliminowa\u0107 \u017byd\u00f3w zw\u0142aszcza z wojska czy s\u0142u\u017cby zagranicznej. Emitowany z Kremla antysemityzm ujawni\u0142 si\u0119 zreszt\u0105 bardzo wcze\u015bnie, mi\u0119dzy innymi w zwi\u0105zku z procesami przyw\u00f3dc\u00f3w komunistycznych w Czechos\u0142owacji, w Rumunii, na W\u0119grzech. Wraz z procesem Rudolfa Slanskiego \u015bwiat zachodni, szczeg\u00f3lnie ko\u0142a \u017cydowskie, pocz\u0105\u0142 sobie u\u015bwiadamia\u0107, cho\u0107 powoli i z oporami, \u017ce \u201ew krajach satelickich Europy \u015arodkowej, jak i w samej Rosji Sowieckiej, \u017bydzi s\u0105 zn\u00f3w traktowani jako cz\u0142onkowie podejrzanej mniejszo\u015bci, prze\u015bladuje si\u0119 ich, u\u017cywaj\u0105c jako koz\u0142\u00f3w ofiarnych dla ukrycia zbrodni i niepowodze\u0144 zdyskredytowanego re\u017cimu\u201d17<\/sup><\/a>.<\/p>\n

      Paradoksalnie wszelako ta niech\u0119\u0107 tak du\u017cej cz\u0119\u015bci polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa do \u017byd\u00f3w by\u0142a zarazem jednym z wa\u017cniejszych element\u00f3w dodatniej kwalifikacji bycia \u017bydem z punktu widzenia w\u0142adzy. Bariera uprzedze\u0144, postrzegana przez Polak\u00f3w i przez \u017byd\u00f3w, czyni\u0142a z tych ostatnich dogodny instrument polityki prowadzonej przez Stalina. Pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 on te\u017c tym instrumentem najzupe\u0142niej \u015bwiadomie, doceniaj\u0105c mo\u017cliwo\u015bci wykorzystywania napi\u0119\u0107 istniej\u0105cych mi\u0119dzy Polakami i \u017bydami przeciwko jednym i drugim. Podzielam zdanie wyra\u017cone przed kilkoma laty w eseju \u017bydzi a komunizm<\/em>, gdzie autor, kryj\u0105cy si\u0119 za pseudonimem Abel Kainer, pisa\u0142: <\/p>\n

      Trzeba wyja\u015bni\u0107 raczej, dlaczego zatrudniano w nim [aparacie przemocy \u2014 K.K.] \u017byd\u00f3w czy Polak\u00f3w \u017cydowskiego pochodzenia, ni\u017c poszukiwa\u0107 dowod\u00f3w na rzecz tego, \u017ce to \u017bydzi zorganizowali tak straszny terror. Naturalna odpowied\u017a jest taka: w newralgicznym punkcie systemu, w policji politycznej, potrzebni byli najbardziej zaufani ludzie, a wi\u0119c najch\u0119tniej przedwojenni komuni\u015bci, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o wielu \u017byd\u00f3w i ludzi pochodzenia \u017cydowskiego. Ale to nie wszystko. Poniewa\u017c starych, zaufanych towarzyszy by\u0142o jednak nie tak wielu, dobrym okazywa\u0142 si\u0119 ka\u017cdy, po kim mo\u017cna si\u0119 by\u0142o spodziewa\u0107 stuprocentowej lojalno\u015bci. A wi\u0119c kto\u015b mo\u017cliwie osamotniony, bez zaplecza rodzinnego i s\u0105siedzkiego. Kto\u015b, kogo poci\u0105ga socjalizm, kto zechce uczyni\u0107 parti\u0119 swym kr\u0119giem odniesienia18<\/sup><\/a>.<\/p>\n

      Wraz z rozrastaniem si\u0119 totalitarnego systemu, w miar\u0119 post\u0119puj\u0105cego sp\u0119tania spo\u0142ecze\u0144stwa polityczny kontekst sprawy \u017cydowskiej przesun\u0105\u0142 si\u0119 z uk\u0142adu w\u0142adza komunist\u00f3w\u2014spo\u0142ecze\u0144stwo do jedynego w owym czasie podmiotu w sferze polityki \u2014 pa\u0144stwa-partii. \u017bydzi stawali si\u0119 istotnym elementem wygrywanym w wewn\u0105trzpartyjnych walkach. Wi\u0119cej, tzw. kwestia \u017cydowska, a w istocie antysemickie tendencje by\u0142y w niema\u0142ym stopniu produktem tych walk. Ujawnia\u0142o si\u0119 to najbardziej wyra\u017anie w momentach krytycznych \u2014 w 1956 i 1968 roku; za ka\u017cdym razem w spos\u00f3b nieco odmienny.<\/p>\n

      W latach 1956 i 1968 antysemickie impulsy, p\u0142yn\u0105ce z wyra\u017anie okre\u015blonych kr\u0119g\u00f3w w\u0142adzy, pojawi\u0142y si\u0119 w warunkach rosn\u0105cej aktywno\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa, nigdy ostatecznie nieujarzmionego. W do\u015b\u0107 regularnych odst\u0119pach czasu, co 10\u201412 lat, dochodzi\u0142o do zryw\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142y zagrozi\u0107 egzystencji systemu totalnej w\u0142adzy. Ka\u017cde kolejne pokolenie, wchodz\u0105c w \u017cycie publiczne, dawa\u0142o wyraz swego wobec w\u0142adzy sprzeciwu, w kt\u00f3rym splata\u0142y si\u0119 ze sob\u0105 rodz\u0105ce go motywy narodowe, spo\u0142eczne i ekonomiczne. Niewygas\u0142y op\u00f3r przeciw opresywnemu porz\u0105dkowi wybucha\u0142 periodycznie masowymi wyst\u0105pieniami. Ale we wszystkich tych buntach, rewoltach \u2014 powstaniach, jak twierdz\u0105 niekt\u00f3rzy historycy \u2014 w czerwcu 1956 roku w Poznaniu, w pa\u017adzierniku tego\u017c roku w ca\u0142ej Polsce, w 1968, 1970 na Wybrze\u017cu, w 1976, w 1980 nie pojawia\u0142y si\u0119, poza sporadycznymi wypadkami, oddolnie generowane has\u0142a wyra\u017caj\u0105ce zbitk\u0119 \u201e\u017bydzi \u2014 w\u0142adza\u201d. Mo\u017cna je by\u0142o spotka\u0107 w zawoalowanej postaci w partyjnych gazetach, ale nie na transparentach, w dokumentach strajkowych czy w rezolucjach studenckich.\n<\/p>\n

      Nie znaczy to, \u017ce cudownym sposobem w ci\u0105gu dziesi\u0119ciu lat, jakie dzieli\u0142y Czerwiec czy Pa\u017adziernik 1956 od pogromu w Kielcach, nast\u0105pi\u0142a radykalna przebudowa \u015bwiadomo\u015bci Polak\u00f3w. W 1956 roku na fali odwil\u017cy o\u017cywa\u0142y anty\u017cydowskie zachowania, na Dolnym \u015al\u0105sku, gdzie w 1956 osiedlono wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 \u017byd\u00f3w repatriowanych z ZSRR, przybieraj\u0105c posta\u0107 czynnych wyst\u0105pie\u0144. W \u201eTygodniku Powszechnym\u201d, w \u201ePo Prostu\u201d, w \u201eNowej Kulturze\u201d i innych tygodnikach spo\u0142eczno-kulturalnych ukaza\u0142y si\u0119 artyku\u0142y z wielkim niepokojem podejmuj\u0105ce temat polskiego antysemityzmu. <\/p>\n

      G\u0142os w tej sprawie zabierali w\u00f3wczas m.in. Leszek Ko\u0142akowski19<\/sup><\/a> i Jerzy Turowicz20<\/sup><\/a>. Maria Czapska w \u201eKulturze\u201d pisa\u0142a: \u201eOdwet za k\u0142amstwo i nieprawo\u015b\u0107 ostatnich lat Polski Ludowej zagra\u017ca dzi\u015b znowu \u017bydom, odwiecznemu koz\u0142owi ofiarnemu, odwiecznemu w\u015br\u00f3d narod\u00f3w tu\u0142aczowi\u201d. Pyta\u0142a, nawi\u0105zuj\u0105c do artyku\u0142u Turowicza, wedle niej, nazbyt pow\u015bci\u0105gliwego: \u201eCzy czas jeszcze zapobiec nowej ha\u0144bie i czy Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w kraju, silniejszy i \u017cywotniejszy ni\u017c kiedykolwiek, podejmie \u015bwiadomie walk\u0119 z rosn\u0105cym antysemityzmem w poczuciu swojej chrze\u015bcija\u0144skiej odpowiedzialno\u015bci?\u201d21<\/sup><\/a>. Jerzy Giedroyc zainicjowa\u0142 w\u00f3wczas w \u201eKulturze\u201d ankiet\u0119 o polskim antysemityzmie, kt\u00f3rej wyniki dawa\u0142y wiele do my\u015blenia. Omawiaj\u0105c je w imieniu redakcji, Konstanty Jele\u0144ski stwierdza\u0142:<\/p>\n

      Na dwadzie\u015bcia cztery listy od czytelnik\u00f3w na emigracji cztery listy przyznaj\u0105, \u017ce antysemityzm polski jest zjawiskiem gro\u017anym, niemal patologicznym. Nie\u0142atwo jest Polakowi, ch\u0119tnie idealizuj\u0105cemu sw\u00f3j nar\u00f3d, zdoby\u0107 si\u0119 w stosunku do niego na tak ostr\u0105 krytyk\u0119. Czternastu czytelnik\u00f3w emigracyjnych stawia spraw\u0119 (w r\u00f3\u017cnych wariantach) do\u015b\u0107 charakterystycznie: polski antysemityzm nie istnieje \u2014 twierdz\u0105 oni. Niestety, ci sami czytelnicy s\u0105 sk\u0142onni w stosunkach polsko-\u017cydowskich przypisywa\u0107 wszystkie niemal winy \u017bydom, co w praktyce pokrywa si\u0119 z antysemityzmem. Jeden tylko list pot\u0119pia polski antysemityzm, traktuj\u0105c go jako zjawisko fragmentaryczne, z kt\u00f3rego nie wolno wyci\u0105ga\u0107 wniosk\u00f3w dotycz\u0105cych ca\u0142ego narodu. (\u2026) Brak odpowiedzi od os\u00f3b zapytanych, mniejszo\u015b\u0107 ostro krytykuj\u0105ca w\u0142asny nar\u00f3d, negacja istnienia antysemityzmu przez wi\u0119kszo\u015b\u0107: czy\u017cby mia\u0142 racj\u0119 Rafa\u0142 Malczewski, twierdz\u0105c, ze polski antysemityzm jest zbiorow\u0105 psychoz\u0105? Nie inaczej przejawiaj\u0105 si\u0119 odruchy chorych w stosunku do psychozy indywidualnej: ucieczka od problemu, zapami\u0119ta\u0142a negacja samego faktu psychozy, samookrucie\u0144stwo z chwil\u0105 jej rozpoznania22<\/sup><\/a>. <\/p>\n

      Dzi\u015b nie uda si\u0119 w spos\u00f3b w przybli\u017ceniu cho\u0107by odpowiadaj\u0105cy rygorom naukowym ustali\u0107, jak kszta\u0142towa\u0142 si\u0119 stosunek spo\u0142ecze\u0144stwa do \u017byd\u00f3w czy Polak\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych. Jaki by\u0142 rozk\u0142ad \u015brodowiskowy i pokoleniowy postaw indyferencji, wrogo\u015bci, sympatii, jak poj\u0119cie \u017byda funkcjonowa\u0142o w spo\u0142ecznej \u015bwiadomo\u015bci, czy nast\u0119powa\u0142y tu jakie\u015b istotne zmiany. Trudno te\u017c oddzieli\u0107 postawy i reakcje spontaniczne od tego, co by\u0142o spowodowane czy wr\u0119cz sprowokowane celowym dzia\u0142aniem. To, co bezsprzecznie mo\u017cna stwierdzi\u0107 na ten temat, sprowadza si\u0119 w gruncie rzeczy do dw\u00f3ch oczywistych konstatacji: po pierwsze, w spo\u0142ecze\u0144stwie by\u0142y wci\u0105\u017c niema\u0142e pok\u0142ady niech\u0119ci, uprzedze\u0144, wrogo\u015bci, je\u015bli nie czynnej, to potencjalnej, drzemi\u0105cej, gotowej ujawni\u0107 si\u0119 w sprzyjaj\u0105cej sytuacji; po wt\u00f3re, w kr\u0119gach w\u0142adzy istnia\u0142a \u015bwiadomo\u015b\u0107 niech\u0119tnych \u017bydom nastawie\u0144. Odpowiadaj\u0105c Nowakowi na VII Plenum, J\u00f3zef Cyrankiewicz trze\u017awo stwierdzi\u0142, ton tej wypowiedzi <\/p>\n

      nada\u0142 jej [tj. sprawie] inne wymiary, a te inne wymiary mog\u0105 grozi\u0107 przeobra\u017ceniem ich [!] w inn\u0105 jako\u015b\u0107, zw\u0142aszcza poza t\u0105 sal\u0105. (\u2026) A w Polsce jak w\u0119\u017ce antysemityzmu z tej puszki Pandory powypuszcza\u0107, to jak one si\u0119 rozlec\u0105, to nie jest tak \u0142atwo je z powrotem do tej skrzyni zamkn\u0105\u010723<\/sup><\/a>.<\/p>\n

      Takie by\u0142o t\u0142o roli, jak\u0105 problem \u017cydowski odegra\u0107 mia\u0142 w teatrze politycznym 1956 roku. Kryzys w\u0142adzy, narastaj\u0105cy po \u015bmierci Stalina, a spot\u0119gowany po XX Zje\u017adzie KPZR, sprawi\u0142, \u017ce partia komunistyczna musia\u0142a szuka\u0107 nowych instrument\u00f3w rz\u0105dzenia. Najog\u00f3lniej m\u00f3wi\u0105c, w PZPR star\u0142y si\u0119 trzy, mniej lub bardziej wykrystalizowane, koncepcje. Pierwsza \u2014 nazwijmy j\u0105 konserwatywn\u0105 \u2014 zmierza\u0142a do przezwyci\u0119\u017cenia \u201eb\u0142\u0119d\u00f3w i wypacze\u0144 minionego okresu\u201d przy jednoczesnym zachowaniu doktrynalnych zasad komunizmu, mo\u017ce zliberalizowanych i dostosowanych do istniej\u0105cych reali\u00f3w; druga \u2014 zwi\u0105zana z nazwiskami m\u0142odych sekretarzy KC: W\u0142adys\u0142awa Matwina, Jerzego Morawskiego, Jerzego Albrechta \u2014 g\u0142osi\u0142a potrzeb\u0119 demokratyzacji i stworzenia socjalizmu, \u201ekt\u00f3ry da si\u0119 lubi\u0107\u201d \u2014 to zdanie pozna\u0144skiego robotnika cz\u0119sto przytaczane przez Matwina; trzecia natomiast, naj\u015bci\u015blej zwi\u0105zana z radzieckim suwerenem, zak\u0142ada\u0142a zd\u0142awienie kryzysu przy u\u017cyciu si\u0142y sprz\u0119gni\u0119tej z demagogi\u0105 populistyczn\u0105 i kryptoantysemick\u0105, dla otumanienia spo\u0142ecze\u0144stwa wykorzystuj\u0105c\u0105 m.in. wypr\u00f3bowan\u0105 metod\u0119 koz\u0142\u00f3w ofiarnych. <\/p>\n

      Zbitka \u201ezbrodnie stalinizmu \u2014 \u017bydzi\u201d mia\u0142a skierowa\u0107 emocje spo\u0142eczne w \u0142o\u017cysko antysemickie, wypieraj\u0105c powojenn\u0105 klisz\u0119 \u201e\u017bydzi \u2014 w\u0142adza\u201d. Stalinizm w Polsce mia\u0142 fundamentaln\u0105 skaz\u0119: cho\u0107 usi\u0142owa\u0142 przywdziewa\u0107 narodowe szaty, nie by\u0142 postrzegany jako narodowy. Koteria, o kt\u00f3rej mowa, d\u0105\u017cy\u0142a do tego, by zachowuj\u0105c niezmieniony totalitarny kszta\u0142t systemu i niesuwerenno\u015b\u0107 Polski, skaz\u0119 t\u0119 uleczy\u0107, aktywizuj\u0105c te pok\u0142ady spo\u0142ecznej \u015bwiadomo\u015bci, kt\u00f3re jeszcze przed wojn\u0105 stanowi\u0142y podstaw\u0119 dzia\u0142ania ruch\u00f3w skrajnie nacjonalistycznych i totalitarnych, i odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do istniej\u0105cej w spo\u0142ecze\u0144stwie tendencji \u201eunarodowienia\u201d w\u0142adzy komunist\u00f3w. <\/p>\n

      Boles\u0142aw Piasecki, kt\u00f3ry popar\u0142 gor\u0105co grup\u0119 w kierownictwie PZPR reprezentuj\u0105c\u0105 te tendencje, uczyni\u0142 to zapewne nie tylko z powodu \u201ekontraktu\u201d, jaki w 1944 roku, w wi\u0119ziennej celi, zawar\u0142 z gen. NKWD Iwanem Sierowem. Wysuwane propozycje cz\u0119\u015bciowego eliminowania os\u00f3b pochodzenia \u017cydowskiego ze stanowisk s\u0142u\u017cy\u0142y uwierzytelnieniu polskonarodowego charakteru w\u0142adzy, odwracaj\u0105c jednocze\u015bnie uwag\u0119 od istotnych problem\u00f3w wewn\u0119trznych. Na horyzoncie rysowa\u0142 si\u0119 alians totalitarnego komunizmu i ONR-owskiego nacjonalizmu. <\/p>\n

      Tak oto kwestia \u017cydowska, w pewnej mierze zmistyfikowana, w znacznym stopniu sztucznie wykreowana, sta\u0142a si\u0119 spektakularnym narz\u0119dziem walki zwalczaj\u0105cych si\u0119 od\u0142am\u00f3w partyjnych.<\/p>\n

      W starciu tym zwolennicy rzeczywistej demokratyzacji, ale i cz\u0119\u015b\u0107 konserwatyst\u00f3w, zwani potocznie pu\u0142awianami, wyst\u0119powali przeciw natoli\u0144czykom. Pierwsi bez w\u0105tpienia mieli sytuacj\u0119 korzystniejsz\u0105, nie tylko dlatego, \u017ce posiadali za sob\u0105 \u015brodki masowego przekazu (kt\u00f3rymi zreszt\u0105 w\u00f3wczas kierowali) i popierani byli przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 partyjnych intelektualist\u00f3w, student\u00f3w, robotnik\u00f3w i niema\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 aparatu partyjnego. Dzia\u0142anie ich by\u0142o u\u0142atwione, albowiem w \u00f3wczesnej sytuacji nie by\u0142o trudno pi\u0119tnowa\u0107 przeciwnik\u00f3w jako antysemit\u00f3w, jawne za\u015b g\u0142oszenie, \u017ce za zbrodnie stalinizmu odpowiadaj\u0105 \u017bydzi b\u0105d\u017a \u017ce \u201ezbyt wiele jest towarzyszy \u017cydowskiego pochodzenia\u201d we w\u0142adzy, by\u0142o jeszcze wtedy niedopuszczalne. Pozostawa\u0142a kawiarnia, plotka puszczana celowo w obieg. Polska hucza\u0142a od opowie\u015bci czy to pi\u0119tnuj\u0105cych czyj\u015b antysemityzm, czy te\u017c odwrotnie, wytykaj\u0105cych komu\u015b \u017cydowskich przodk\u00f3w lub dawniej noszone nazwisko. <\/p>\n

      Trudno stwierdzi\u0107, w jakim stopniu pos\u0142ugiwanie si\u0119 zakamuflowanym antysemityzmem przez jedn\u0105 z partyjnych koterii by\u0142o tylko cyniczn\u0105 manipulacj\u0105, w jakim za\u015b znajdowa\u0142y tu wyraz mentalno\u015b\u0107 i pogl\u0105dy tego nurtu w PZPR, kt\u00f3ry niebawem mia\u0142 znale\u017a\u0107 swego przyw\u00f3dc\u0119 w osobie Mieczys\u0142awa Moczara. Nie wiemy te\u017c, jak\u0105 rol\u0119 w tej kampanii odegra\u0142y czynniki radzieckie. Konstanty Jele\u0144ski w cytowanym artykule pisa\u0142 w\u00f3wczas, \u017ce antysemityzm polski przejawia si\u0119 na dw\u00f3ch p\u0142aszczyznach. <\/p>\n

      Jedn\u0105 z tych p\u0142aszczyzn jest mroczne pod\u0142o\u017ce narodowej, ludowej pod\u015bwiadomo\u015bci (\u2026). Drug\u0105 p\u0142aszczyzn\u0105 jest nacisk sowiecki, sowieckie wp\u0142ywy, dzia\u0142alno\u015b\u0107 sowieckich agent\u00f3w i stalinowc\u00f3w polskich. Antysemityzm w ZSRR przybiera przera\u017aliwe rozmiary. (\u2026) W chwili gdy Polska, poprzez jedno\u015b\u0107 ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa i rozwag\u0119 politycznego kierownictwa, uniezale\u017cnia si\u0119 stopniowo od Zwi\u0105zku Sowieckiego, (\u2026) smutny jest fakt, \u017ce istnienie zwi\u0105zku pomi\u0119dzy antysemityzmem i wp\u0142ywami sowieckimi w Polsce nie przenikn\u0119\u0142o jeszcze dostatecznie do \u015bwiadomo\u015bci narodu. Natoli\u0144ska Targowica wysuwa\u0142a i wysuwa antysemityzm niemal jako jedno z g\u0142\u00f3wnych swych hase\u0142. (\u2026) Sk\u0105din\u0105d oczywisty jest wielki wk\u0142ad pisarzy i publicyst\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego do zburzenia totalnego k\u0142amstwa stalinizmu, do liberalizacji i demokratyzacji polskiego \u017cycia. Niestety, nawet przyznaj\u0105c, \u017ce tak jest, Polacy nadal operuj\u0105 poj\u0119ciami, na kt\u00f3rych zna\u0107 pozosta\u0142o\u015bci oenerowskiego mitu o \u201e\u017cydokomunie\u201d24<\/sup><\/a>.<\/p>\n

      W 1956 roku antysemickie nastawienia w establishmencie partyjno-pa\u0144stwowym nie zosta\u0142y dopuszczone szerzej do g\u0142osu. Nie pozosta\u0142y wszelako bez nast\u0119pstw. Z Polski odp\u0142yn\u0119\u0142a kolejna fala \u017cydowskiej emigracji \u2014 wyjecha\u0142o oko\u0142o 40 tysi\u0119cy ludzi, z czego po\u0142ow\u0119 stanowili \u017bydzi repatriowani \u015bwie\u017co z ZSRR, na mocy umowy zawartej w 1957 roku. Emigrowa\u0142a w\u00f3wczas du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 \u017cydowskiej ludno\u015bci z Dolnego \u015al\u0105ska. Wyjecha\u0142o te\u017c wielu komunist\u00f3w. Opuszczali kraj ludzie, kt\u00f3rzy definitywnie zw\u0105tpili w szans\u0119 normalnej w nim egzystencji \u2014 czy to jako \u017byd\u00f3w, czy jako Polak\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego \u2014 bez nara\u017cania si\u0119 na antysemityzm otoczenia. Zawiod\u0142a ich ta w\u0142adza, ta partia, z kt\u00f3r\u0105 \u2014 \u015bwiadomi obecno\u015bci antysemityzmu w spo\u0142ecze\u0144stwie \u2014 wi\u0105zali swoje nadzieje i swoje szanse \u017cyciowe. Wezbrana fala antysemityzmu w partii okaza\u0142a si\u0119 dla wielu ostatni\u0105 granic\u0105. W Polsce po 1957 roku pozosta\u0142o zapewne 25\u201430 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w. Wszystko zreszt\u0105 zale\u017cy od tego, jakie si\u0119 chce stosowa\u0107 kryteria.\n<\/p>\n

      Tendencje w roku 1956 powstrzymane, ale nie unicestwione, po dwunastu latach ujawni\u0142y si\u0119 w pe\u0142nej grozie. <\/p>\n

      Owe dwana\u015bcie lat mi\u0119dzy Pa\u017adziernikiem a Marcem kojarzy si\u0119 najcz\u0119\u015bciej z nasz\u0105 ma\u0142\u0105 stabilizacj\u0105. Okres ten wszelako dzieli si\u0119 wyra\u017anie na dwie fazy. W fazie pierwszej popa\u017adziernikowej ekipie Gomu\u0142ki uda\u0142o si\u0119 skutecznie opanowa\u0107 kryzys. Aspiracje spo\u0142eczne zosta\u0142y zablokowane na poziomie niezagra\u017caj\u0105cym rozpadem systemu i naruszeniem totalnej w\u0142adzy komunist\u00f3w. Jednocze\u015bnie nast\u0105pi\u0142o powszechnie odczuwalne z\u0142agodzenie rygor\u00f3w kr\u0119puj\u0105cych \u017cycie milion\u00f3w ludzi. Ko\u015bci\u00f3\u0142, \u015brodowiska tw\u00f3rcze, nauka, ch\u0142opi uzyskali niewielk\u0105, ale w por\u00f3wnaniu z poprzednimi latami znacz\u0105c\u0105 przestrze\u0144 swobody. Nast\u0105pi\u0142a wyra\u017ana poprawa materialnych warunk\u00f3w egzystencji. Wielki Strach minionej dekady ust\u0105pi\u0142 ma\u0142ym trwogom, \u0142atwiejszym do znoszenia, cho\u0107 nie mniej duchowo niszcz\u0105cym, prowadz\u0105cym do konformizmu moralnego i upowszechnienia postaw skrajnie oportunistycznych. Lecz ju\u017c na pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ma\u0142a stabilizacja nie b\u0119dzie, jak pisa\u0142 Kazimierz Wierzy\u0144ski w Czarnym Polonezie<\/em>, wielk\u0105 kapitulacj\u0105 czy nawet wielk\u0105 rezygnacj\u0105. Myli\u0142 si\u0119 poeta, kiedy kre\u015bli\u0142 beznadziejny obraz Polski: <\/p>\n

      Wszystko si\u0119 jako\u015b zabli\u017ani
      \n W naszej pijanej ojczy\u017anie,
      \n Na ranach paj\u0119czyna
      \n W dziurawych \u015bcianach mech\u2026 <\/p>\n

      Prawda, we wczesnych latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych niezadowoleniu spo\u0142ecze\u0144stwa daleko by\u0142o jeszcze do krytycznego punktu, poza kt\u00f3rym wystarczy byle impuls, aby spowodowa\u0107 eksplozj\u0119. Jednak ju\u017c w 1961 roku W\u0142adys\u0142aw Bie\u0144kowski w analizie przes\u0142anej Gomu\u0142ce przestrzega\u0142: <\/p>\n

      Najbardziej uderzaj\u0105ce jest sta\u0142e od kilku lat pogarszanie si\u0119 \u201eatmosfery spo\u0142ecznej\u201d, tzw. nastroj\u00f3w w\u015br\u00f3d szerokich mas spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re to nastroje w ostatnim roku przybieraj\u0105 charakter manifestacji zniech\u0119cenia czy wr\u0119cz rozdra\u017cnienia. W szerokiej \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej narasta to, co najtrafniej mo\u017cna nazwa\u0107 kryzysem zaufania do w\u0142adzy25<\/sup><\/a>.<\/p>\n

      Powoli, w miar\u0119 jak s\u0142ab\u0142a pami\u0119\u0107 o okresie szczytowego stalinizmu i dojrzewa\u0142o nowe pokolenie, niemaj\u0105ce za sob\u0105 do\u015bwiadczenia pierwszej powojennej dekady, zaczyna\u0142o dochodzi\u0107 do g\u0142osu niezadowolenie, kt\u00f3re ros\u0142o wraz z coraz dotkliwiej odczuwanym niezaspokojeniem podstawowych potrzeb \u2014 ekonomicznych i psychologicznych. Pog\u0142\u0119bia\u0142o si\u0119 rozczarowanie \u2014 nadzieje Pa\u017adziernika pozosta\u0142y niespe\u0142nione. Rysowa\u0142 si\u0119 kolejny kryzys systemu, tym razem sprz\u0119\u017cony w kontek\u015bcie mi\u0119dzynarodowym z narastaniem proces\u00f3w demokratyzacyjnych w Czechos\u0142owacji. Szczeg\u00f3lne napi\u0119cia ujawni\u0142y si\u0119 w\u015br\u00f3d zwi\u0105zanej z partyjno-rz\u0105dowymi uk\u0142adami inteligencji, kt\u00f3ra tak wielk\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a w 1956 roku. Pot\u0119gowa\u0142 si\u0119 ferment ideologiczny, wielu intelektualist\u00f3w wyst\u0119powa\u0142o z partii, innych usuwano, zarzucaj\u0105c im \u201erewizjonizm\u201d. Kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 wzajem ze sob\u0105 walcz\u0105ce obozy, kt\u00f3rych korzenie tkwi\u0142y w podzia\u0142ach powsta\u0142ych w 1956 roku. Polem \u015bcierania si\u0119 rozmaitych nurt\u00f3w i grup by\u0142a m.in. tradycja narodowa i narodowe warto\u015bci, szerzej za\u015b \u2014 pojmowanie polsko\u015bci, jej forma. Nie by\u0142o to pole ad hoc<\/em> wymy\u015blone ani nowe. Zmagania si\u0119 z polskim kszta\u0142tem stanowi\u0105 istotn\u0105 cz\u0105stk\u0119 naszej narodowej kultury, zawieszonej pomi\u0119dzy Henrykiem Sienkiewiczem i Witoldem Gombrowiczem26<\/sup><\/a>. Na tym w\u0142a\u015bnie polu w du\u017cej cz\u0119\u015bci mia\u0142 rozegra\u0107 si\u0119 scenariusz Marca 1968 roku.<\/p>\n

      Scenariusz? To s\u0142owo sugeruje dzia\u0142anie przygotowane, zamierzone w okre\u015blonym celu, nosz\u0105ce cechy prowokacji. Istotnie, obecno\u015bci tak\u017ce i takiego dzia\u0142ania w przebiegu wydarze\u0144 roku 1968 mo\u017cna si\u0119 dopatrzy\u0107, cho\u0107 dowie\u015b\u0107 tego \u017ar\u00f3d\u0142owo wci\u0105\u017c nie spos\u00f3b27<\/sup><\/a>. By\u0142 to scenariusz z pozoru prosty, by nie rzec prymitywny, powielaj\u0105cy wzory dobrze znane z przesz\u0142o\u015bci, tak\u017ce przedwojennej. W bardzo podobny spos\u00f3b dzia\u0142a\u0142o Stronnictwo Narodowe, kiedy w pocz\u0105tku lat trzydziestych, przypuszczaj\u0105c frontalny atak na ob\u00f3z rz\u0105dowy, \u201epos\u0142u\u017cy\u0142o si\u0119 momentem \u017cydowskim jako jednym z najsilniejszych atut\u00f3w bojowych i propagandowych\u201d. Przy akompaniamencie wrzawy prasowej, przem\u00f3wie\u0144 sejmowych, eksces\u00f3w ulicznych i burd na uniwersytetach imputowano rz\u0105dowi filosemityzm, chc\u0105c, jak pisa\u0142 autor kroniki \u017cydowskiej w \u201eSprawach Narodowo\u015bciowych\u201d, \u201ewyzyska\u0107 antysemickie nastroje pewnych sfer ludno\u015bci w walce przeciw obozowi majowemu\u201d28<\/sup><\/a>.<\/p>\n

      Sygna\u0142em sta\u0142 si\u0119 artyku\u0142 prof. Romana Rybarskiego Polityka \u017cydowska<\/em>, zamieszczony w \u201eGazecie Warszawskiej\u201d, w kt\u00f3rym autor stwierdza\u0142, i\u017c \u017bydzi \u201es\u0105 dzisiaj g\u0142\u00f3wn\u0105 podpor\u0105 sanacji, pocz\u0105wszy od \u017cydowskich sfer intelektualnych, a sko\u0144czywszy na cadykach z miasteczek prowincjonalnych\u201d29<\/sup><\/a>. W 1968 roku nie mo\u017cna by\u0142o, oczywi\u015bcie, otwarcie szermowa\u0107 antysemickimi sloganami, ale istota socjotechnicznej manipulacji pozosta\u0142a niezmieniona. Ktokolwiek j\u0105 przygotowywa\u0142 i ni\u0105 kierowa\u0142, pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 tre\u015bciami po cz\u0119\u015bci autentycznymi, si\u0119gn\u0105\u0142 do gor\u0105cej materii warto\u015bci narodowych, deprecjonowanych przez komunist\u00f3w, operowa\u0142 emocjami, obsesjami i uprzedzeniami, wykorzystywa\u0142 mity zakorzenione w polskiej \u015bwiadomo\u015bci, umiej\u0119tnie miesza\u0142 p\u00f3\u0142prawdy i fa\u0142sze, tworzy\u0142 zdeformowane konteksty, odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do narodowych uczu\u0107 i anty\u017cydowskich resentyment\u00f3w, ale nie pomija\u0142 te\u017c bardzo konkretnych interes\u00f3w silnych grup nacisku w ramach establishmentu. <\/p>\n

      Atoli w 1968 roku nie chodzi\u0142o jedynie o walk\u0119 mi\u0119dzy dwoma konkuruj\u0105cymi ze sob\u0105 obozami politycznymi ani o ustrojow\u0105 form\u0119 polskiego \u017cycia. Analogicznie jak w roku 1956 partia komunistyczna stan\u0119\u0142a wobec problemu utrzymania systemu, z wszystkimi jego podstawowymi elementami. Jak wiadomo, nie by\u0142 to tylko problem wewn\u0119trzny, ale w warunkach braku rzeczywistej suwerenno\u015bci przedmiot uwagi i bezpo\u015brednich ingerencji radzieckiego suwerena. W Marcu 1968 roku trzeba przeto widzie\u0107 nie tyle rezultat koteryjnych rozrywek o miejsce na g\u00f3rze, ile nast\u0119pstwo narastaj\u0105cego kryzysu systemu, kt\u00f3rego mechanizmy regulacyjne, zapewniaj\u0105ce minimum wewn\u0119trznej r\u00f3wnowagi niezb\u0119dnej do przetrwania, zosta\u0142y powa\u017cnie os\u0142abione. By\u0142a to pragmatyczna reakcja na zachodz\u0105ce w spo\u0142ecze\u0144stwie zjawiska, kt\u00f3re mog\u0142y zagra\u017ca\u0107 istniej\u0105cemu porz\u0105dkowi. <\/p>\n

      Skostnia\u0142a ekipa Gomu\u0142ki by\u0142a wobec nich bezradna, niezdolna do dzia\u0142ania, kt\u00f3re by wysz\u0142o naprzeciw aspiracjom spo\u0142ecze\u0144stwa b\u0105d\u017a skutecznie je zd\u0142awi\u0142o. \u015awiadomo\u015b\u0107 narastaj\u0105cych zagro\u017ce\u0144 mia\u0142y wszystkie \u015bcieraj\u0105ce si\u0119 partyjne kaba\u0142y \u2014 aby u\u017cy\u0107 tego staropolskiego okre\u015blenia \u2014 wyci\u0105ga\u0142y natomiast z tego faktu odmienne konkluzje. Gomu\u0142ka, kt\u00f3ry ju\u017c w pa\u017adzierniku 1956 roku by\u0142 przera\u017cony gro\u017c\u0105c\u0105 wymkni\u0119ciem si\u0119 spod kontroli pa\u0144stwa-partii aktywno\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105, w latach poprzedzaj\u0105cych Marzec obawia\u0142 si\u0119, i\u017c niezadowolenie spowodowane pogarszaj\u0105cymi si\u0119 warunkami \u017cycia, brakiem perspektyw, w po\u0142\u0105czeniu z fermentem w elitach umys\u0142owych, mo\u017ce przekszta\u0142ci\u0107 si\u0119 w \u201ekontrrewolucyjny\u201d w jego poj\u0119ciu wybuch, prowadz\u0105cy do nieobliczalnych skutk\u00f3w. <\/p>\n

      Gomu\u0142ka nie mia\u0142 pod tym wzgl\u0119dem z\u0142udze\u0144 podobnych tym, jakie \u017cywili partyjni \u201elibera\u0142owie\u201d i \u201edemokraci\u201d; jego instynkt polityczny oraz wyczucie polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa podpowiada\u0142y mu, \u017ce dopuszczenie do g\u0142osu pragnie\u0144 Polak\u00f3w uruchomi lawinow\u0105 reakcj\u0119, stwarzaj\u0105c \u015bmiertelne niebezpiecze\u0144stwo dla systemu i \u2014 w co \u015bwi\u0119cie wierzy\u0142 \u2014 dla Polski. Dlatego by\u0142 got\u00f3w u\u017cy\u0107 drastycznych \u015brodk\u00f3w dla st\u0142umienia wszelkich zal\u0105\u017ck\u00f3w \u201ebuntu\u201d, czy to by\u0142 kolporta\u017c \u201eKultury\u201d, czy list 34, list do partii Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego, Ruch. Szczeg\u00f3lnie gorliwie zwalczane by\u0142y \u015brodowiska i dzia\u0142ania pozostaj\u0105ce jeszcze, w cz\u0119\u015bci przynajmniej, w ramach systemu i odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do marksizmu i socjalistycznej ideologii. Te bowiem tylko w owym czasie liczy\u0142y si\u0119 na otwartej scenie politycznej. Na posiedzeniu Biura Politycznego 8 IV 1968 roku Cyrankiewicz powie: <\/p>\n

      Ponad wszystko powinni\u015bmy sobie zdawa\u0107 spraw\u0119 ju\u017c w grudniu, po rozpocz\u0119ciu si\u0119 wydarze\u0144 w Czechos\u0142owacji, \u017ce odbij\u0105 si\u0119 one echem na gruncie przygotowanym przez Ko\u0142akowskiego i Brusa. W gruncie rzeczy nam w marcu grozi\u0142 wybuch kontrrewolucji, grozi\u0142a krew i trzeba by by\u0142o ci\u0119\u017cko p\u0142aci\u010730<\/sup><\/a>.<\/p>\n

      Zenon Kliszko za\u015b 19 XII 1970 roku stwierdzi, \u017ce \u201eobecnie sytuacja potoczy si\u0119 inaczej ni\u017c w 1956 roku, gdy\u017c dzi\u015b AK-owcy s\u0105 dobrze przygotowani. Staniemy w obliczu sytuacji, \u017ce trzeba b\u0119dzie wezwa\u0107 na pomoc armi\u0119 radzieck\u0105\u201d31<\/sup><\/a>. <\/p>\n

      Z perspektywy patrz\u0105c, partyjne koterie, kt\u00f3re ujawni\u0142y si\u0119 w przededniu Marca (ich uk\u0142ad jest zreszt\u0105 bardzo niejasny, podzia\u0142 na \u201epartyzant\u00f3w\u201d Moczara i \u201egomu\u0142kowc\u00f3w\u201d zdaje si\u0119 wielce uproszczony), jawi\u0105 si\u0119 jako owe dwa fortepiany, o kt\u00f3rych m\u00f3wi\u0142 Ochab w rozmowie z Tora\u0144sk\u0105. Pierwszych sekretarzy w \u201ekrajach garnizonowych\u201d \u2014 tak to okre\u015bli\u0142 \u2014 kt\u00f3rzy staj\u0105 okoniem lub (dodajmy) s\u0105 nie do\u015b\u0107 skuteczni, szachuje si\u0119 gr\u0105 \u201ena drugim fortepianie. \u017beby nastraszy\u0107, \u017ceby mie\u0107 te inne alternatywy. Normalnie przecie\u017c w takiej sytuacji ten l sekretarz musi si\u0119 zacz\u0105\u0107 broni\u0107 (\u2026)\u201d32<\/sup><\/a>. Dla przenikliwych obserwator\u00f3w zreszt\u0105 ju\u017c w 1968 roku by\u0142o oczywiste, \u017ce niezale\u017cnie od tego, na jakim fortepianie odegrana, melodia \u2014 pomijaj\u0105c wariacje \u2014 pozostanie w istocie ta sama. Nie potrafimy dzi\u015b rozszyfrowa\u0107 roli Moskwy w prehistorii i historii Marca, cho\u0107 wiele wskazuje na to, \u017ce antysemicki nurt tych wydarze\u0144 mia\u0142 tak\u017ce (je\u017celi nie przede wszystkim) swe inspiracje w ZSRR. <\/p>\n

      Odwo\u0142ywanie si\u0119 do anty\u017cydowskich fobii by\u0142o wielokrotnie wypr\u00f3bowan\u0105 w tym kraju metod\u0105 reagowania na zagro\u017cenie, a przecie\u017c wielka rewolta drugiej po\u0142owy lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, kt\u00f3ra obj\u0119\u0142a ca\u0142y nasz kr\u0105g cywilizacyjny, nie zatrzyma\u0142a si\u0119 na \u0141abie ani nawet na Bugu. W Zwi\u0105zku Radzieckim pojawi\u0142 si\u0119 zal\u0105\u017cek niezale\u017cnej opinii publicznej, nasili\u0142y si\u0119 narodowe aspiracje w republikach. W pa\u0144stwach-protektoratach narasta\u0142y tendencje do zasadniczej reformy. W obrazie Marca nie docenia si\u0119 zazwyczaj jego powinowactwa z okresem bierutowskim; stalinowskie tre\u015bci zosta\u0142y niejako przes\u0142oni\u0119te przez nacjonalizm i antysemityzm. A przecie\u017c tak\u017ce \u00f3w nacjonalizm i antysemityzm w wydaniu marcowym bardziej przypomina\u0142 stalinowskie ni\u017c ONR-owskie wzory. Ukaza\u0142 to dobitnie Micha\u0142 G\u0142owi\u0144ski w studium o propagandzie marcowej i kreowaniu figury wroga33<\/sup><\/a>. W Polsce, gdzie antysemityzm czasu Stalina i Nikity Chruszczowa wyst\u0105pi\u0142 w postaci rozrzedzonej, blokowany zapewne przez polskie kierownictwo, punktem odniesienia sta\u0142y si\u0119 do\u015bwiadczenia przedwojenne. Wydaje si\u0119 wszelako, nie umniejszaj\u0105c \u201ezas\u0142ug\u201d Piaseckiego i znaczenia rodzimych antysemit\u00f3w, \u017ce anty\u017cydowska operacja 1967\u20141968 zakorzeniona by\u0142a w niema\u0142ym stopniu w tradycji rosyjsko-radzieckiej oraz stanowi\u0142a odbicie anty\u017cydowskich poczyna\u0144, jakie mia\u0142y w tym czasie miejsce w ZSRR. <\/p>\n

      Wzmagaj\u0105cej si\u0119 fali spo\u0142ecznego niepokoju w Polsce w\u0142adza nie mog\u0142a przeciwstawi\u0107 realnego programu poprawy warunk\u00f3w \u017cycia \u2014 zostawa\u0142a zatem przemoc i demagogia. Odwo\u0142ano si\u0119 te\u017c do nich w 1968 i w 1970 roku \u2014 w obu fazach opanowywania kryzysu schy\u0142ku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych. W marcu 1968 roku nie dosz\u0142o wprawdzie do przelewu krwi, ale brutalna demonstracja si\u0142y w dniu 8 marca na Uniwersytecie Warszawskim oraz p\u00f3\u017aniejsze dzia\u0142ania MO i SB przy akompaniamencie zmasowanego ataku propagandowego prowadzi\u0142y do uaktywnienia strachu zakodowanego w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej. Zwa\u017cmy, \u017ce reakcja na rosn\u0105c\u0105 temperatur\u0119 nastroj\u00f3w nast\u0105pi\u0142a wtedy, kiedy nie si\u0119gn\u0119\u0142a ona jeszcze granicy wybuchu, a \u015brodowiska inteligencji zwi\u0105zanej z establishmentem by\u0142y ideologicznie i politycznie podzielone.<\/p>\n

      Ponadto, wskutek prowadzonej przez Gomu\u0142k\u0119 polityki odsuwania rewizjonist\u00f3w, reprezentuj\u0105cych w partii orientacj\u0119 demokratyczn\u0105, najmocniejsz\u0105 pozycj\u0119 w uk\u0142adach w\u0142adzy r\u00f3\u017cnych szczebli tym razem mia\u0142a, odmiennie ni\u017c przed dwunastu laty, grupa skrajnie antydemokratyczna i antyliberalna. Grupa ta, szermuj\u0105c obficie has\u0142ami narodowymi i populistycznymi, odwo\u0142ywa\u0142a si\u0119 do uraz\u00f3w i emocji zakorzenionych w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej, aktywizuj\u0105c umiej\u0119tnie irracjonalne pok\u0142ady indywidualnej i zbiorowej psychiki. \u00d3w kierunek wyra\u017ca\u0142 po cz\u0119\u015bci mentalno\u015b\u0107 i aspiracje komunist\u00f3w nowej generacji, arywistycznych czterdziestolatk\u00f3w, ukszta\u0142towanych ju\u017c w warunkach powojennych, rw\u0105cych si\u0119 do zaj\u0119cia miejsca w \u017cyciu publicznym. Normalny w zdrowym systemie proces cz\u0119\u015bciowej wymiany pokole\u0144, w \u00f3wczesnej polskiej rzeczywisto\u015bci przybiera\u0142 wynaturzon\u0105 posta\u0107 rozprawy z \u201enihilistami narodowymi, kosmopolitami, zamaskowanymi syjonistami, feuda\u0142ami w nauce\u201d itd.<\/p>\n

      Powr\u00f3\u0107my do s\u0142owa \u201escenariusz\u201d. Niewykluczone, \u017ce rodzi\u0142 si\u0119 on \u017cywio\u0142owo, jako wynik napi\u0119tej sytuacji spo\u0142ecznej. Doprawdy, w atmosferze podniecenia, panuj\u0105cej pod koniec 1967 roku w ko\u0142ach intelektualnych i politycznych Warszawy, w\u015br\u00f3d cz\u0119\u015bci m\u0142odzie\u017cy akademickiej, nie trzeba by\u0142o makiawelicznych zamys\u0142\u00f3w, aby widownia Teatru Narodowego reagowa\u0142a szczeg\u00f3lnie \u017cywo na Mickiewiczowskie Dziady<\/em>, w\u0142adze za\u015b, zaniepokojone tym, najpierw ograniczy\u0142y liczb\u0119 spektakli, nast\u0119pnie za\u015b zakaza\u0142y wystawiania sztuki. Obie reakcje by\u0142y zgodne z wzorami zachowa\u0144 ka\u017cdej ze stron. Podobnie dalsze wypadki: poch\u00f3d m\u0142odzie\u017cy pod pomnik Mickiewicza, zbieranie podpis\u00f3w pod petycj\u0105 do Sejmu, zebranie w Zwi\u0105zku Literat\u00f3w, ale i represje wobec aktywist\u00f3w studenckich mie\u015bci\u0142y si\u0119 w naturalnym by tak rzec porz\u0105dku. <\/p>\n

      Trudno te\u017c powiedzie\u0107, od jakiego czasu przygotowywano operacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 otwiera\u0142o brutalne rozp\u0119dzenie studenckiego wiecu 8 III 1968 roku. Wiele zdaje si\u0119 wskazywa\u0107, \u017ce zamys\u0142 pos\u0142u\u017cenia si\u0119 antysemick\u0105 kart\u0105 si\u0119ga co najmniej 1967 roku. To wtedy nasili\u0142y si\u0119 czystki w wojsku i w innych instytucjach pod pretekstem usuwania os\u00f3b, kt\u00f3re wyra\u017ca\u0142y rado\u015b\u0107 z powodu zwyci\u0119stwa Izraela. Gdzie si\u0119 ten zamys\u0142 zrodzi\u0142 \u2014 tego nie wiemy i zapewne wiedzie\u0107 nie b\u0119dziemy. Nie chodzi\u0142o przy tym o tych niewielu komunist\u00f3w \u017cydowskiego pochodzenia, kt\u00f3rzy jeszcze pozostawali w urz\u0119dach, komitetach, instytutach, szpitalach, redakcjach. Cel by\u0142 inny. Kampania skierowana przeciw \u017bydom by\u0142a instrumentem, kt\u00f3rym pos\u0142u\u017cono si\u0119 do rozbrojenia podnosz\u0105cego si\u0119 ruchu wolno\u015bciowego. A tak\u017ce w walkach wewn\u0105trzpartyjnych. Ich mechanizm obna\u017cy\u0142 opublikowany ostatnio zapis posiedzenia BP KC PZPR z 8 VI 1968 roku34<\/sup><\/a>. <\/p>\n

      Wydaje si\u0119, \u017ce w genezie i mechanizmie Marca mamy do czynienia z dwojakiego rodzaju prowokacj\u0105: po pierwsze, z zamierzonym dzia\u0142aniem, maj\u0105cym w spos\u00f3b zaplanowany wywo\u0142a\u0107 reakcj\u0119 spo\u0142eczn\u0105, kt\u00f3ra da\u0142aby pretekst do represji o skali og\u00f3lnopa\u0144stwowej; po drugie, z w\u0142a\u015bciwym ka\u017cdemu re\u017cimowi policyjnemu przesadnym reagowaniem na sytuacj\u0119 postrzegan\u0105 jako zagro\u017cenie. Prawdopodobnie w sprawie Dziad\u00f3w<\/em> wyst\u0119powa\u0142y obie te postacie prowokacji, natomiast akcja policyjna 8 marca by\u0142a celowym, zaplanowanym posuni\u0119ciem, zmierzaj\u0105cym do spot\u0119gowania napi\u0119cia i dostarczenia pretekstu do rozprawy z okre\u015blonymi ko\u0142ami komunistycznego establishmentu. Z kolei p\u00f3\u017aniejsze dzia\u0142ania wobec studenckiej rewolty, kt\u00f3ra wykroczy\u0142a poza ramy scenariusza, mia\u0142y ju\u017c inny charakter; stanowi\u0142y one wyraz zakodowanego od samego pocz\u0105tku w \u015bwiadomo\u015bci w\u0142adzy komunistycznej poczucia zagro\u017cenia ze strony \u201ereakcji\u201d, \u201ekontrrewolucji\u201d, \u201eanarchii\u201d. L\u0119k przed \u201eanarchi\u0105\u201d towarzyszy\u0142 Gomu\u0142ce od Pa\u017adziernika po Grudzie\u0144; i nie by\u0142 to l\u0119k bezpodstawny. <\/p>\n

      Gomu\u0142ka rozumia\u0142, \u017ce pozwalaj\u0105c doj\u015b\u0107 do g\u0142osu spo\u0142ecznym i narodowym aspiracjom, uruchomi lawin\u0119, kt\u00f3ra zagrozi podstawom istniej\u0105cego systemu w wymiarze tak wewn\u0119trznym, jak mi\u0119dzynarodowym. Na oczach zdezorientowanego przewa\u017cnie spo\u0142ecze\u0144stwa zosta\u0142 uruchomiony bogaty arsena\u0142 nacjonalistycznych i populistycznych slogan\u00f3w, przesyconych antysemickimi podtekstami, a sprz\u0119\u017conych z dzia\u0142aniami skierowanymi przeciw \u015brodowiskom i osobom, kt\u00f3re w obr\u0119bie szeroko poj\u0119tego establishmentu sprzyja\u0142y procesom demokratyzacyjnym. Pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 insynuacjami, poruszaj\u0105cymi zadawnione obsesje i resentymenty, o\u017cywiano w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej stare klisze: \u017bydzi \u2014 Komintern, \u017bydzi \u2014 komuna, w nowszym wydaniu: \u017bydzi \u2014 stalinizm, a tak\u017ce \u017bydzi \u2014 nieprawdziwi Polacy, kosmopolici bez ojczyzny, albo odwrotnie \u2014 patrioci Izraela, syjoni\u015bci. Ten ostatni szyld pojawi\u0142 si\u0119 w 1967 roku, w zwi\u0105zku z sympatiami, jakie w Polsce \u2014 nie tylko w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w czy Polak\u00f3w \u017cydowskiego pochodzenia \u2014 wywo\u0142a\u0142 izraelski sukces.<\/p>\n

      Wiele z\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na to, \u017ce policyjna operacja, acz zapewne nie osi\u0105gn\u0119\u0142a wszystkich cel\u00f3w, odnios\u0142a znaczny sukces. Nie dosz\u0142o co prawda do radykalnej zmiany warty na szczycie partyjno-pa\u0144stwowej hierarchii, ale na ni\u017cszych szczeblach nast\u0105pi\u0142a wymiana kadr w skali niewyobra\u017calnej w innej sytuacji. Co istotniejsze, dokonane w klimacie rozp\u0119tanego antysemityzmu uderzenie w rodz\u0105c\u0105 si\u0119 opozycj\u0119 demokratyczn\u0105 zahamowa\u0142o rozw\u00f3j ruch\u00f3w wolno\u015bciowych i zablokowa\u0142o na czas pewien szanse porozumienia i wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania r\u00f3\u017cnych od\u0142am\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa, przede wszystkim robotnik\u00f3w i intelektualist\u00f3w. Uciekaj\u0105c si\u0119 do antysemityzmu, powstrzymano narastaj\u0105ce w Polsce, podobnie jak w Czechos\u0142owacji, d\u0105\u017cenie do reformy systemu, kt\u00f3ra narusza\u0142a jego totalitarn\u0105 istot\u0119. <\/p>\n

      Absurd i hipokryzja tej kampanii przydawa\u0142y jej grozy, pot\u0119gowa\u0142y parali\u017cuj\u0105ce dzia\u0142anie na ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo. Re\u017cyserzy s\u0142usznie przewidzieli, \u017ce manipuluj\u0105c strachem i demagogi\u0105, obezw\u0142adni\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa. Antysemickie has\u0142a, przykrywane r\u00f3\u017cnymi maskami, a powi\u0105zane z tre\u015bciami populistycznymi i antyinteligenckimi, trafia\u0142y do okaleczonych warstw spo\u0142ecznej \u015bwiadomo\u015bci tym skuteczniej, \u017ce towarzyszy\u0142y im tre\u015bci patriotyczne, a niekiedy wr\u0119cz przejrzyste aluzje antykomunistyczne i antyradzieckie. Przypomnie\u0107 mo\u017cna s\u0142ynne zdanie Moczara przeciwstawiaj\u0105ce tych, kt\u00f3rzy przyszli ze Wschodu w szarych szynelach, prawdziwym polskim patriotom z PPR.<\/p>\n

      Prawda, atakowanie \u017byd\u00f3w w partii, rz\u0105dzie, administracji, w kulturze i w nauce nie zbli\u017cy\u0142o spo\u0142ecze\u0144stwa do w\u0142adzy. Mylili si\u0119 ci obserwatorzy zagraniczni, kt\u00f3rzy ogl\u0105daj\u0105c w prasie zdj\u0119cia wiecuj\u0105cych t\u0142um\u00f3w z setkami transparent\u00f3w g\u0142osz\u0105cych \u201esyjoni\u015bci \u2026 precz \u2026 zdrada \u2026 wichrzyciele \u2026\u201d, konstatowali, \u017ce oto partia mo\u017ce zmobilizowa\u0107 sto tysi\u0119cy Polak\u00f3w pod jednym has\u0142em \u201eantysyjonizmu\u201d35<\/sup><\/a>. Mechanizm masowych wiec\u00f3w popieraj\u0105cych czy protestuj\u0105cych w systemie stworzonym przez komunist\u00f3w to problem sam w sobie, ale jedno jest pewne: owe t\u0142umne demonstracje nie okre\u015bla\u0142y rzeczywistego stosunku zgromadzonych do hase\u0142 wypisywanych na transparentach i wykrzykiwanych z trybuny. W 1944 roku t\u0142umy domaga\u0142y si\u0119 przekszta\u0142cenia PKWN w Rz\u0105d Tymczasowy, w 1976 roku pot\u0119pia\u0142y wichrzycieli z Radomia i Ursusa. Wyj\u0105tkiem by\u0142 rok 1956. <\/p>\n

      Rozp\u0119tanie antysemityzmu przez PZPR spotka\u0142o si\u0119 z dezaprobat\u0105 wielu \u015brodowisk i wielu wybitnych os\u00f3b. Zdystansowa\u0142 si\u0119 od tego Ko\u015bci\u00f3\u0142. Jedni pot\u0119piali t\u0119 kampani\u0119 przede wszystkim w przekonaniu, i\u017c plami to dobre imi\u0119 Polski. <\/p>\n

      Koledzy \u2014 m\u00f3wi\u0142 Pawe\u0142 Jasienica na walnym zebraniu oddzia\u0142u warszawskiego ZLP \u2014 kto\u015b dla sobie wiadomych cel\u00f3w usi\u0142uje \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 na nasz nar\u00f3d pi\u0119tno antysemit\u00f3w. Brak tolerancji odbi\u0142 si\u0119 ju\u017c w sprawach Polski za czas\u00f3w Voltaire\u2019a, kiedy to podnoszono spraw\u0119 naszej nietolerancji religijnej. Wiem o tym dobrze jako historyk, nic nam dzi\u015b nie mo\u017ce przynie\u015b\u0107 wi\u0119kszej szkody, jak wytworzenie w opinii \u015bwiata przekonania, \u017ce jeste\u015bmy narodem antysemit\u00f3w36<\/sup><\/a>. <\/p>\n

      Zosta\u0142 nagrodzony niemilkn\u0105cymi d\u0142ugo oklaskami. Inni, postrzegaj\u0105c antysemityzm jako z\u0142o bezwzgl\u0119dne, byli przede wszystkim przera\u017ceni \u2014 nie tylko dzia\u0142aniami w\u0142adzy, lecz tak\u017ce reakcj\u0105 cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3ra odnios\u0142a si\u0119 do ataku na \u017byd\u00f3w i do antysemickich tre\u015bci w propagandzie je\u015bli nie z aprobat\u0105 i przyzwoleniem, to z oboj\u0119tno\u015bci\u0105 i bierno\u015bci\u0105. Wielu odczuwa\u0142o te\u017c dojmuj\u0105cy wstyd, kt\u00f3ry nie zawsze znajdowa\u0142 wyraz w zachowaniach, w publicznym demonstrowaniu solidarno\u015bci z dyskryminowanymi, w wyra\u017anym, jednoznacznym napi\u0119tnowaniu wszelkich przejaw\u00f3w antysemityzmu. Wynika\u0142o to w pewnej mierze z l\u0119ku przed konsekwencjami, by\u0142o jednak tak\u017ce w jakim\u015b stopniu wyrazem tego obronnego odruchu, kt\u00f3ry g\u0142\u0119boko tkwi w polskiej mentalno\u015bci, a wyra\u017ca si\u0119 w wierze, i\u017c Polacy nie s\u0105 antysemitami, istnieje tylko nadwra\u017cliwo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w. <\/p>\n

      Jawna antysemicka kampania, bo przecie\u017c towarzysz\u0105ca jej hipokryzja nikogo nie zwiod\u0142a, trwa\u0142a kilkana\u015bcie tygodni; 24 czerwca zosta\u0142 wydany zapis cenzury, w kt\u00f3rym stwierdzano: <\/p>\n

      Nale\u017cy zaprzesta\u0107 zb\u0119dnego eksponowania i nagromadzenia publikacji na temat syjonizmu w poszczeg\u00f3lnych numerach pism, programach radiowych i telewizyjnych. Przy omawianiu t\u0142a wydarze\u0144 marcowych nie nale\u017cy eksponowa\u0107 \u017cydowskiego pochodzenia ich inspirator\u00f3w, a rozprawia\u0107 si\u0119 z rewizjonizmem i wszelkiej odmiany reakcj\u0105 spo\u0142eczn\u0105. 3. Przy omawianiu zmian kadrowych nale\u017cy unika\u0107 sformu\u0142owa\u0144, kt\u00f3re by bezpo\u015brednio podkre\u015bla\u0142y \u017cydowskie pochodzenie os\u00f3b, kt\u00f3rych zmiany dotycz\u0105. 4. W sprawozdaniach s\u0105dowych nie podkre\u015bla\u0107 (personalnie) \u017cydowskiego pochodzenia pods\u0105dnych. <\/p>\n

      W tej\u017ce instrukcji, w punkcie 5 przykazywano <\/p>\n

      eliminowa\u0107 z prasy, radia i telewizji wszystkie momenty zniekszta\u0142caj\u0105ce klasowe podej\u015bcie do ocen przesz\u0142o\u015bci historycznej naszego narodu i historii ruchu robotniczego oraz akcenty o charakterze nacjonalistycznym. Dotyczy to w szczeg\u00f3lno\u015bci ocen naszego dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego oraz uk\u0142adu si\u0142 politycznych w okresie okupacji. Nale\u017cy eliminowa\u0107 wszelkie pr\u00f3by wybielania sil prawicy spo\u0142ecznej i tendencyjnego o\u015bwietlania przesz\u0142o\u015bci ruchu rewolucyjnego. <\/p>\n

      \n

      1<\/a> R. Zimand, Pio\u0142un i popi\u00f3\u0142. Czy Polacy i \u017bydzi wzajem si\u0119 nienawidz\u0105?<\/em>, Pokolenie, \u201eBiblioteka Kultury Niezale\u017cnej\u201d, Warszawa 1987, s. 34.
      \n      2<\/a> K. Kersten, Polska \u2014 pa\u0144stwo narodowe<\/em>, w: Narody. Jak powstawa\u0142y i jak wybija\u0142y si\u0119 na niepodleg\u0142o\u015b\u0107<\/em>, Warszawa 1989, s. 442 i n.
      \n      3<\/a> R. Johannet, Le principe des nationalit\u00e9s<\/em>, Paris 1918, s. LVI.
      \n      4<\/a> K. Zienkowska, Sp\u00f3r o Now\u0105 Jerozolim\u0119<\/em>, \u201eKwartalnik Historyczny\u201d 1987, nr 2, s. 359.
      \n      5<\/a> L. Wasilewski, Die Judenfrage in Kongress-Polen: ihre Schwierigkeiten und ihre Losung<\/em>, Wien 1915, s. 7 i n.
      \n      6<\/a> Ibidem<\/em>, s. 38. Por. te\u017c L. Wasilewski, Sprawy narodowo\u015bciowe w teorii i w \u017cyciu<\/em>, Warszawa\u2014Krak\u00f3w 1929.
      \n      7<\/a> Szerzej: K. Kersten, Polska \u2014 pa\u0144stwo narodowe, s. 449 i n.
      \n      8<\/a> Por. Deklaracja ideowo-polityczna OZON z 21 II 1937 r. oraz uchwa\u0142y Rady Naczelnej z 21 V 1938 r.
      \n      9<\/a> K. Pruszy\u0144ski, Roman Dmowski<\/em>, \u201eWiadomo\u015bci Literackie\u201d 1939, nr 4.
      \n      10<\/a> Wie\u015b polska 1939\u20141948. Materia\u0142y konkursowe<\/em>, t. 3, oprac. K. Kersten, T. Szarota, Warszawa 1967, s. 20.
      \n      11<\/a> A\u017bIH [Archiwum \u017bydowskiego Instytutu Historycznego], CK\u017bP, Org. 15, Protok\u00f3\u0142 posiedzenia frakcji PPR, b.d. [jesie\u0144 1945 r.], b.p.
      \n      12<\/a> AAN [Archiwum Akt Nowych], KC PZPR, Protoko\u0142y posiedze\u0144 Biura Politycznego, 1948 r., posiedzenie 25 V 1948 r., k. 61\u201463.
      \n      13<\/a> Por. M. Proudfoot, European Refugees 1939\u20141945: A Study in Forced Population Movements<\/em>, London 1957 r., s. 356; International Migration 1945\u201447<\/em>, ILO, Gen\u00e8ve 1959, s. 74. Wed\u0142ug tej statystyki wyjecha\u0142o z Polski w 1946 r. \u2014 5800 os\u00f3b, 1947 \u2014 7700, 1948 \u2014 32 200, 1950 \u2014 26 500, 1951 \u2014 3500, 1952 \u2014 600, 1953 \u2014 200, 1954 \u2014 300, 1955 \u2014 400, 1956 \u2014 0, 1957 \u2014 25 500. Ponadto w 1945 r. wyjecha\u0142o kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy os\u00f3b. Por. K. Kersten, Migracje powojenne w Polsce (Pr\u00f3ba klasyfikacji i og\u00f3lna charakterystyka zewn\u0119trznych ruch\u00f3w ludno\u015bci)<\/em>, w: Polska Ludowa<\/em>, t. 2, Warszawa 1963, s. 26. Liczb\u0119 ocalonych szacowa\u0107 mo\u017cna na ponad 300 tysi\u0119cy.
      \n      14<\/a> A\u017bIH [Archiwum \u017bydowskiego Instytutu Historycznego], CK\u017bP, Org. 15, Protok\u00f3\u0142 posiedzenia frakcji PPR, b.d. [jesie\u0144 1945 r.], b.p.
      \n       15<\/a> A\u017bIH, CK\u017bP, Org. 15, Protok\u00f3\u0142 I Zjazdu dzia\u0142aczy \u017cydowskich PPR, 7\u20149 X 1945 r., b.p.
      \n      16<\/a> Z. Rykowski, W. W\u0142adyka, Polska pr\u00f3ba. Pa\u017adziernik \u201956<\/em>, Krak\u00f3w 1989, s. 210 i n.
      \n      17<\/a> P. Meyer, B. Weinryb, E. Duschinsky, N. Sylvain, The Jews in the Soviet Satellites<\/em>, Syracuse 1953, s. 52 i n.
      \n       18<\/a> A. Kainer [Stanis\u0142aw Krajewski], \u017bydzi a komunizm<\/em>, \u201eKrytyka\u201d 1983, nr 15.
      \n       19<\/a> L. Ko\u0142akowski, Antysemityzm \u2014 pi\u0119\u0107 tez nienowych i przestroga<\/em>, \u201ePo Prostu\u201d 1956, nr 22.
      \n       20<\/a> J. Turowicz, artyku\u0142 wst\u0119pny, \u201eTygodnik Powszechny\u201d 1957, nr 11.
      \n       21<\/a> M. Czapska, W odpowiedzi redaktorowi Turowiczowi<\/em>, \u201eKultura\u201d 1957, nr 6, s. 52\u201454.
      \n      22<\/a> Redakcja [K. Jele\u0144ski], Problem antysemityzmu. Ankieta \u201eKultury\u201d<\/em>, \u201eKultura\u201d 1957, nr 1\u20142, s. 56. Por. K.A. Jele\u0144ski, List do Redakcji<\/em>, \u201eKultura\u201d 1957 nr 10, s. 151, m.in. stwierdza, \u017ce on to omawia\u0142 ankiet\u0119 w imieniu redakcji pisma.
      \n      23<\/a> Z. Rykowski, W. W\u0142adyka, Polska pr\u00f3ba\u2026<\/em>, s. 211.
      \n      24<\/a> K.A. Jele\u0144ski, Problem antysemityzmu\u2026<\/em>, s. 78.
      \n      25<\/a> W. Bie\u0144kowski, Socjologia kl\u0119ski (dramat gomu\u0142kowskiego czterdziestolecia)<\/em>, Pary\u017c 1971
      \n       26<\/a> W. Gombrowicz, Wspomnienia polskie<\/em>, Warszawa 1990.
      \n       27<\/a> Por. J. Eisler, Marzec 1968<\/em>, Warszawa 1991.
      \n      28<\/a> Mniejszo\u015bci narodowe w Polsce. \u017bydzi<\/em>, \u201eSprawy Narodowo\u015bciowe\u201d 1931, t. 5, nr 6, s. 644 i n. W sejmowej debacie nad preliminarzem bud\u017cetowym na rok 1939\/1940, przemawiaj\u0105c w imieniu OZON-u, S[tanis\u0142aw] Skwarczy\u0144ski stwierdzi\u0142: \u201eAle m\u00f3wi\u0105c o kwestii \u017cydowskiej, nie mo\u017cemy nie dotkn\u0105\u0107 innej strony tego problemu. Kwestia \u017cydowska staje si\u0119 dla pewnych czynnik\u00f3w w Polsce instrumentem walki partyjnej pomi\u0119dzy Polakami i zarzewiem anarchizowania polskiego \u017cycia pa\u0144stwowego. Przeciw temu sposobowi traktowania sprawy, tym bardziej gro\u017anemu, \u017ce powoduje demoralizacj\u0119 m\u0142odzie\u017cy i godzi w najpi\u0119kniejsz\u0105 tradycj\u0119 naszego ducha rycerskiego, wyst\u0119pujemy z ca\u0142\u0105 stanowczo\u015bci\u0105\u201d (Sejm V kadencji, Stenogramy sejmowe, posiedzenie 3, 3 XII 1938 r., \u0142am 7).
      \n      29<\/a> R. Rybarski, Polityka \u017cydowska<\/em>, \u201eGazeta Warszawska\u201d, 19 VII 1931, nr 220.
      \n       30<\/a> Biuro Polityczne proponuje. Notatka z dyskusji na posiedzeniu Biura Politycznego z dn. 8 IV 68 r. (pkt. 5 porz[\u0105dku] dz[iennego] \u2014 sprawy personalne)<\/em>, \u201ePolityka\u201d 1991, nr 23.
      \n      31<\/a> Cyt. za\u201d B. Seidler, Kto kaza\u0142 strzela\u0107<\/em>, Warszawa 1991, s. 56.
      \n      32<\/a> T. Tora\u0144ska, Oni<\/em>, Przed\u015bwit, Warszawa 1985, s. 45.
      \n       33<\/a> M. G\u0142owi\u0144ski, Nowomowa po polsku<\/em>. Warszawa 1990, s. 63 i n.
      \n      34<\/a> Por. przyp. 30.
      \n      35<\/a> K.A. Jele\u0144ski, Ha\u0144ba czy wstyd<\/em>, \u201eKultura\u201d 1968 nr 5, w: idem<\/em>, Zbiegi okoliczno\u015bci<\/em>, Pary\u017c 1982, s. 328.
      \n       36<\/a> Cyt. za: ibidem<\/em>. Podobne w tonie wypowiedzi pada\u0142y np. na zebraniu pracownik\u00f3w w Instytucie Historii PAN po pi\u0119tnuj\u0105cym antysemick\u0105 i antyinteligenck\u0105 kampani\u0119 wyst\u0105pieniu prof. dr. Tadeusza Manteuffla.
      \n      37<\/a> Odpis ze zbior\u00f3w prywatnych.
      \n      38<\/a> A. Sauvy, Th\u00e9orie g\u00e9n\u00e9rale de la population<\/em>, t. 2, Paris 1959, s. 249\u2014250.\n<\/p>\n

      \u0179r\u00f3d\u0142o: Polacy, \u017bydzi, komunizm. Anatomia p\u00f3\u0142prawd 1939\u201468<\/em>, Warszawa 1992, s. 143\u2014171. Artyku\u0142 ukaza\u0142 si\u0119 wcze\u015bniej w skr\u00f3conej wersji w: “Res Publica” 1988, nr 5.<\/small><\/p><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Krystyna Kersten Min\u0119\u0142o ponad dwadzie\u015bcia lat od Marca 1968 roku \u2014 rocznice prowokuj\u0105 do my\u015blenia w kategoriach d\u0142ugiego trwania. I…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-779","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/779","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=779"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/779\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":796,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/779\/revisions\/796"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=779"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}