{"id":854,"date":"2020-07-23T03:40:21","date_gmt":"2020-07-23T02:40:21","guid":{"rendered":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/?page_id=854"},"modified":"2020-07-23T03:45:48","modified_gmt":"2020-07-23T02:45:48","slug":"kerstenowa-odbierala-prl-mit-pieknego-poczatku","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/kerstenowa-odbierala-prl-mit-pieknego-poczatku\/","title":{"rendered":"Kerstenowa odbiera\u0142a PRL mit pi\u0119knego pocz\u0105tku"},"content":{"rendered":"
Andrzej Friszke<\/h5>\n

Andrzej Friszke<\/a> jest profesorem nauk humanistycznych w Instytucie Studi\u00f3w Politycznych Polskiej Akademii Nauk. Autor m.in. Polska. Losy pa\u0144stwa i narodu 1939\u20131989<\/em> i PRL wobec Ko\u015bcio\u0142a. Akta 1970\u20131978<\/em>.<\/small><\/p><\/blockquote>\n

Zmar\u0142a niedawno prof. Krystyna Kerstenowa nale\u017ca\u0142a do najwi\u0119kszych umys\u0142\u00f3w szeroko poj\u0119tego ruchu “Solidarno\u015bci”.Jej znaczenie w polskiej historiografii polega nie tylko na tym, \u017ce by\u0142a autork\u0105 kilku monografii. Wa\u017cniejsze, \u017ce proponowa\u0142a pewien spos\u00f3b patrzenia na przesz\u0142o\u015b\u0107. Oraz oczekiwa\u0142a, \u017ce historia najnowsza b\u0119dzie nauk\u0105, a nie dodatkiem do program\u00f3w ideologicznych lub podtrzymaniem dla r\u00f3\u017cnorodnych mit\u00f3w.<\/p>\n

\"\"
Fot. P. Wierzchowski PAP\/CAF<\/figcaption><\/figure>\n

Krystyna Kersten stawia\u0142a wysokie wymagania przed historykiem, gdy m\u00f3wi\u0142a o potrzebie jego suwerenno\u015bci wobec wymaga\u0144 zewn\u0119trznych, tak\u017ce spo\u0142ecznych oczekiwa\u0144.<\/p>\n

Upomina\u0142a si\u0119 o konstruowanie obrazu przesz\u0142o\u015bci wielobarwnego, kt\u00f3ry uwzgl\u0119dnia nie tylko racje strony, kt\u00f3ra autorowi jest bliska, ale tak\u017ce racje przeciwne. Pisz\u0105c, nie poprzestawa\u0142a na rekonstrukcji fakt\u00f3w, stara\u0142a si\u0119 odtwarza\u0107 czynniki, kt\u00f3re na nie wp\u0142ywa\u0142y – mi\u0119dzynarodowe, demograficzne, spo\u0142eczn\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, w tym ci\u0105\u017cenie tradycji.<\/p>\n

Przesz\u0142a drog\u0119 od dziewczyny zaanga\u017cowanej w ZMP, cz\u0142onka partii, autorki ksi\u0105\u017cki o PKWN, do zdecydowanej opozycji, wsp\u00f3\u0142pracowniczki “Tygodnika Solidarno\u015b\u0107” i podziemnych wydawnictw. Pisa\u0142a ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3re odbiera\u0142y w\u0142adzom PRL mit pi\u0119knego pocz\u0105tku. Nale\u017ca\u0142a do najwi\u0119kszych umys\u0142\u00f3w szeroko poj\u0119tego ruchu “Solidarno\u015bci”.<\/p>\n

Przez d\u0142ugie lata nieliczni tylko wiedzieli, \u017ce by\u0142a c\u00f3rk\u0105 zamordowanego w Katyniu oficera Wojska Polskiego. W 1989 r. opowiada\u0142a, jak t\u0119 traum\u0119 wypiera\u0142a, by \u017cy\u0107, by by\u0107 aktywn\u0105. Przesz\u0142a w stalinowskim ZMP przez do\u015bwiadczenie zidentyfikowania ze wsp\u00f3lnot\u0105, rezygnacji z w\u0142asnej autonomii, t\u0142umienia w\u0105tpliwo\u015bci.<\/p>\n

To do\u015bwiadczenie, przemy\u015blane i odrzucone, mocno wp\u0142ywa\u0142o na jej ca\u0142\u0105 dalsz\u0105 drog\u0119 \u017cyciow\u0105 – bycia opornym wobec zbiorowych uniesie\u0144, ulegania mitom, szukania masowej akceptacji. Oznacza\u0142o tak\u017ce dba\u0142o\u015b\u0107 o utrzymanie poziomu w\u0142asnych tekst\u00f3w i odpowiedniej g\u0142\u0119bi my\u015bli, nieunikania temat\u00f3w dra\u017cliwych, nawet je\u015bli grozi\u0107 to mog\u0142o sprzeciwem odbiorcy czy niezrozumieniem.<\/p>\n

Jak wspomina\u0142a, podstaw warsztatu historycznego uczy\u0142a si\u0119 od wybitnego mediewisty profesora Mariana Ma\u0142owista. Solidna szko\u0142a pracy nad \u017ar\u00f3d\u0142ami \u015bredniowiecznymi przyda\u0142a si\u0119 potem w pracy nad epok\u0105 najnowsz\u0105. Bardzo nieliczni historycy pr\u00f3bowali bada\u0107 okres po 1945 r., gdy\u017c “w\u0142adza ludowa” dba\u0142a o nienaruszanie konstruowanej przez siebie mitologii.<\/p>\n

Kerstenowa spr\u00f3bowa\u0142a. Zacz\u0119\u0142a od historii powojennego osadnictwa na Ziemiach Zachodnich, ale prawdziwym debiutem by\u0142a ksi\u0105\u017cka o PKWN (1965). By\u0142a to ksi\u0105\u017cka rzeczowa, ale zarazem pozbawiona prawdziwego kontekstu funkcjonowania tego pierwszego rz\u0105du komunistycznego. Po latach, w 1981 r., opublikowa\u0142a fascynuj\u0105ce jej uzupe\u0142nienie w “Tygodniku Solidarno\u015b\u0107” – histori\u0119 tworzenia Komitetu pod okiem Stalina.<\/p>\n

Szybko odesz\u0142a od historii politycznej i skupi\u0142a si\u0119 na losach zwyk\u0142ych Polak\u00f3w na prze\u0142omie wojny i pokoju. Jej fundamentalna monografia “Repatriacja ludno\u015bci polskiej po II wojnie \u015bwiatowej” (1974) ukaza\u0142a si\u0119 w ma\u0142ym nak\u0142adzie. Do dzi\u015b jest to podstawowe dzie\u0142o ukazuj\u0105ce losy milion\u00f3w ludzi powracaj\u0105cych i wysiedlanych ze wschodu i zachodu, wzgl\u0119dnie opuszczaj\u0105cych terytorium Polski. Masowe przesiedlenia by\u0142y najpowszechniejszym polskim do\u015bwiadczeniem tego czasu, wp\u0142ywaj\u0105cym te\u017c g\u0142\u0119boko na ocen\u0119 zdarze\u0144 politycznych i zdolno\u015b\u0107 uczestniczenia w nich.<\/p>\n

Z PZPR do opozycji<\/strong><\/p>\n

W 1968 r. wraz z grup\u0105 koleg\u00f3w z Instytutu Historii PAN, z kt\u00f3rym by\u0142a zwi\u0105zana przez d\u0142ugie lata, odda\u0142a legitymacj\u0119 PZPR. Tak zaprotestowa\u0142a przeciw inwazji na Czechos\u0142owacj\u0119. Od tej pory by\u0142a postrzegana przez w\u0142adze jako “dysydent”.<\/p>\n

Istotnie, w 1975 r. podpisa\u0142a list z protestem przeciw zmianom w konstytucji, a potem nale\u017ca\u0142a do wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w Towarzystwa Kurs\u00f3w Naukowych, w kt\u00f3rym bardzo aktywnie udziela\u0142 si\u0119 jej m\u0105\u017c Adam Kersten, historyk wieku XVII.<\/p>\n

By\u0142a w\u015br\u00f3d inicjator\u00f3w prywatnego seminarium, kt\u00f3re od ko\u0144ca lat 70. systematycznie dyskutowa\u0142o i bada\u0142o genez\u0119 PRL i okres formowania si\u0119 systemu.<\/p>\n

Powszechnie znanym historykiem lat powojennych sta\u0142a si\u0119 w 1981 r. dzi\u0119ki artyku\u0142om w “Tygodniku Solidarno\u015b\u0107” oraz wyk\u0142adom i odczytom na zebraniach ze studentami, ale tak\u017ce robotnikami. Proponowa\u0142a nie emocje i proste odwr\u00f3cenie obrazu w stosunku do partyjnej propagandy, ale namys\u0142 nad sytuacj\u0105 Polski, r\u00f3\u017cnymi krzy\u017cuj\u0105cymi si\u0119 racjami, polityk\u0105 Stalina i polityk\u0105 Zachodu, konsekwencjami wojennych zbrodni, zniszcze\u0144, przesiedle\u0144. Te wypowiedzi trafia\u0142y do s\u0142uchaczy, starali si\u0119 pod\u0105\u017ca\u0107 za jej my\u015bl\u0105, jej artyku\u0142y w “Tygodniku…” nale\u017ca\u0142y do najbardziej poczytnych.<\/p>\n

Porwa\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas na rzecz niezwyk\u0142\u0105 i odwa\u017cn\u0105. W ci\u0105gu kilku miesi\u0119cy napisa\u0142a na 200 stronach histori\u0119 pierwszego powojennego dziesi\u0119ciolecia. Wspomina\u0142a po latach, \u017ce boryka\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas z j\u0119zykiem wyk\u0142adu: “Jak odej\u015b\u0107 od propagandowo-ideologicznej nowomowy (…) i nie zast\u0105pi\u0107 jej r\u00f3wnie ideologiczno-propagandowym j\u0119zykiem antykomunizmu?”.<\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka wydrukowana w “Tygodniku Solidarno\u015b\u0107” w numerze na Bo\u017ce Narodzenie zosta\u0142a zmielona wraz z ca\u0142ym nak\u0142adem pisma po wprowadzeniu stanu wojennego. Ukaza\u0142a si\u0119 w 1982 r. w podziemnym wydawnictwie Kr\u0105g.<\/p>\n

Autorytet poza oficjalnym obiegiem<\/strong><\/p>\n

Lata 80. to czas samotno\u015bci po stracie m\u0119\u017ca, a zarazem wyrastania na autorytet historiografii, zepchni\u0119ty wszak\u017ce poza obieg oficjalny. Jej prace wydawane w podziemiu oraz w londy\u0144skim Aneksie by\u0142y zawsze ch\u0142odne, analityczne, dalekie od propagandy, ale w\u0142a\u015bnie przez to przekonywaj\u0105ce, rozbijaj\u0105ce mitologi\u0119 w\u0142adz PRL o ich pocz\u0105tkach.<\/p>\n

Nale\u017ca\u0142a do najpopularniejszych autor\u00f3w podziemnego obiegu wydawniczego, w kt\u00f3rym wydrukowano jej 21 ksi\u0105\u017cek lub ich fragmenty, pierwodruki i wznowienia. W tym czasie ukaza\u0142y si\u0119 jej dzie\u0142a najwa\u017cniejsze – “Narodziny systemu w\u0142adzy. Polska 1943-1948” (1985), a potem “Ja\u0142ta w polskiej perspektywie”(1989). Chocia\u017c do dzi\u015b naros\u0142a ca\u0142a biblioteka ksi\u0105\u017cek o latach 40., to jednak nikt nie da\u0142 tak solidnego i smutnego zarazem obrazu polskiej sytuacji na arenie mi\u0119dzynarodowej, ograniczono\u015bci polskich szans, z\u0142o\u017cono\u015bci polskich los\u00f3w.<\/p>\n

Kerstenowa precyzyjnie opisywa\u0142a r\u00f3\u017cne orientacje polskiej polityki, ich szanse i ograniczenia, ca\u0142\u0105 gr\u0119 o Polsk\u0119 oraz w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w najpierw o odzyskanie pa\u0144stwa, potem o uratowanie tego, czego uratowanie wydawa\u0142o si\u0119 jeszcze mo\u017cliwe.<\/p>\n

Zastanawiaj\u0105c si\u0119, tak\u017ce w kolejnych tekstach, nad kondycj\u0105 polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa um\u0119czonego wojn\u0105 i konfrontowanego z nieoczekiwan\u0105 i niechcian\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, zwraca\u0142a uwag\u0119 na etapy za\u0142amywania si\u0119 nadziei. Najpierw po kl\u0119sce Powstania Warszawskiego, kt\u00f3re ujawni\u0142o osamotnienie Polski. Potem wobec ja\u0142ta\u0144skiego dyktatu, kt\u00f3ry pokaza\u0142 wej\u015bcie Polski do strefy wp\u0142yw\u00f3w Stalina. Dalej sfa\u0142szowanie referendum 1946 r. i wybor\u00f3w 1947 r., co pokaza\u0142o, \u017ce r\u00f3\u017cne strategie opozycji i oporu nie s\u0105 w stanie zapobiec ustanawianiu monopolistycznej w\u0142adzy komunist\u00f3w.<\/p>\n

Te kl\u0119ski budowa\u0142y w ludziach poczucie przegranej, wobec kt\u00f3rej mo\u017cliwa jest tylko emigracja wewn\u0119trzna lub przystosowanie. I zwi\u0105zane z tym ostatnim niesp\u00f3jne my\u015blenie, oddzielanie prawd prywatnych i publicznych, samook\u0142amywanie si\u0119, szukanie p\u00f3l pozytywnej aktywno\u015bci, wypieranie wiadomo\u015bci i do\u015bwiadcze\u0144, kt\u00f3re to utrudnia\u0142y.<\/p>\n

Kerstenowa nie idealizowa\u0142a \u017cadnej strony tego obrazu. Pisa\u0142a o zbrodniach UB, \u0142amaniu charakter\u00f3w, budowaniu totalitaryzmu, ale interesowa\u0142y j\u0105 te\u017c motywacje ludzi, zar\u00f3wno ofiar systemu, jak jego tw\u00f3rc\u00f3w, a tak\u017ce zwyk\u0142ych obywateli. W ich odtwarzaniu stara\u0142a si\u0119 by\u0107 precyzyjna i ch\u0142odna. Zauwa\u017ca\u0142a uwik\u0142ania ideologiczne komunist\u00f3w, ich zale\u017cno\u015b\u0107 od Moskwy (analizowa\u0142a te\u017c jej natur\u0119), ale tak\u017ce \u015bcieranie si\u0119 ich systemu warto\u015bci ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa. Atakowali symbole, kt\u00f3re podtrzymywa\u0142y op\u00f3r i trwanie narodu, a zarazem pr\u00f3bowali cz\u0119\u015b\u0107 z nich przyswoi\u0107.<\/p>\n

Dra\u017cni\u0142a poczucie polskiej bezgrzeszno\u015bci<\/strong><\/p>\n

Za ogromnie wa\u017cne Kerstenowa uwa\u017ca\u0142a badanie my\u015bli politycznej, mentalno\u015bci, systemu warto\u015bci i postrzegania r\u00f3\u017cnych zjawisk – komunist\u00f3w i antykomunist\u00f3w r\u00f3\u017cnych orientacji. Zwraca\u0142a uwag\u0119 na pozorne niekonsekwencje, r\u00f3\u017cne wp\u0142ywy, “szarzyzny”, prze\u0142amywanie si\u0119 postaw oporu i przystosowania.<\/p>\n

Do najwa\u017cniejszych tekst\u00f3w Kerstenowej z lat 90. nale\u017c\u0105 “Powojenne wybory intelektualist\u00f3w” oraz “Rozwa\u017cania wok\u00f3\u0142 podziemia 1944-47”. Oba opracowania podcinaj\u0105 mitologi\u0119 i poprawno\u015b\u0107 ideow\u0105 wielu dzisiejszych badaczy tej epoki, st\u0105d s\u0105 rzadko przypominane.<\/p>\n

Podejmowa\u0142a tematy drastycznie k\u0142\u00f3c\u0105ce si\u0119 z potoczn\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105 – zbrodni\u0119 kieleck\u0105 i w og\u00f3le trudne stosunki polsko-\u017cydowskie. Najwa\u017cniejsze jej prace w tej dziedzinie ukaza\u0142y si\u0119 w ksi\u0105\u017cce “Polacy, \u017bydzi, komunizm. Anatomia p\u00f3\u0142prawd 1939-68” (1992).<\/p>\n

Zach\u0119ca\u0142a m\u0142odych do badania tak\u017ce stosunk\u00f3w polsko-ukrai\u0144skich, mia\u0142a bowiem silne poczucie warto\u015bci uniwersalnych, wedle kt\u00f3rych nale\u017cy analizowa\u0107 przesz\u0142o\u015b\u0107. Nale\u017ca\u0142a do tych historyk\u00f3w, kt\u00f3rzy nie wahali si\u0119 podejmowa\u0107 temat\u00f3w dra\u017cni\u0105cych poczucie polskiej bezgrzeszno\u015bci, uwa\u017ca\u0142a bowiem, \u017ce bezrefleksyjne samozadowolenie i zrodzone z niego nacjonalizm i ksenofobia nale\u017c\u0105 do zagro\u017ce\u0144 najwi\u0119kszych dla wsp\u00f3lnoty narodowej.<\/p>\n

Mam cz\u0119sto wra\u017cenie, \u017ce w niepami\u0119\u0107 posz\u0142y jej wa\u017cne wypowiedzi o powinno\u015bciach zawodu historyka, kt\u00f3ry ma by\u0107 bezstronnym i m\u0105drym przewodnikiem po minionej epoce, w \u017cadnym wypadku s\u0119dzi\u0105, a tym bardziej prokuratorem. Jego zadaniem – je\u015bli trzyma\u0107 si\u0119 tych procesowych por\u00f3wna\u0144 – jest solidne przygotowanie “dokument\u00f3w w sprawie”, na\u015bwietlenie ich z r\u00f3\u017cnych punkt\u00f3w widzenia, uwzgl\u0119dnienie wielu okoliczno\u015bci.<\/p>\n

Wielokrotnie zastanawia\u0142a si\u0119, czym dla wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie \u017cyj\u0105cych Polak\u00f3w by\u0142a pa\u0144stwowo\u015b\u0107 PRL. By\u0142o to pa\u0144stwo przez ca\u0142y czas swego trwania o drastycznie ograniczonej suwerenno\u015bci, cho\u0107 zakres, formy i instrumenty podporz\u0105dkowania si\u0119 zmienia\u0142y. Przez ca\u0142y czas PZPR sprawowa\u0142a dyktatorsk\u0105 w\u0142adz\u0119, kontroluj\u0105c wszelkie przejawy \u017cycia publicznego. “Owo podleg\u0142e pa\u0144stwo by\u0142o wszelako pa\u0144stwem polskim i jako takie postrzega\u0142a je wi\u0119kszo\u015b\u0107 obywateli. Brak identyfikacji z re\u017cimem nie by\u0142 r\u00f3wnoznaczny z odrzuceniem pa\u0144stwa”. Partia i pa\u0144stwo, cho\u0107 si\u0119 przenika\u0142y, by\u0142y postrzegane przez ludzi na r\u00f3\u017cnych poziomach. “Owe rozdwojenie i niejednoznaczno\u015b\u0107 w postrzeganiu pa\u0144stwa suwerennego\/zale\u017cnego, naszego\/onych mia\u0142y daleko id\u0105ce konsekwencje, by\u0142y jednym z element\u00f3w moralnych spustosze\u0144, kt\u00f3re wchodz\u0105 w sk\u0142ad ‘masy spadkowej’ PRL”.<\/p>\n

Mia\u0142em zaszczyt pozna\u0107 blisko Krystyn\u0119 Kersten w 1981 r. i od tego czasu odby\u0107 z ni\u0105 wiele rozm\u00f3w w szerszych gronach oraz indywidualnych. Widzia\u0142em jej zmaganie si\u0119 z materi\u0105 podzielno\u015bci racji, szukania uzasadnie\u0144 i uwarunkowa\u0144. Powstaj\u0105ce teksty by\u0142y poprzedzone trwaj\u0105cymi nieraz latami namys\u0142em, analiz\u0105, poszukiwaniem. Pami\u0119tam le\u017c\u0105ce przed ni\u0105 na seminariach i konferencjach kartki, na kt\u00f3rych kre\u015bli\u0142a punkty, has\u0142a, kr\u0119gi, strza\u0142ki jako brulion wyst\u0105pienia, kt\u00f3re mia\u0142o by\u0107 za chwil\u0119. Szuka\u0142a zale\u017cno\u015bci, wp\u0142yw\u00f3w, powi\u0105za\u0144. O skomplikowanych sprawach m\u00f3wi\u0142a jasno i przekonuj\u0105co. By\u0142a wielka w swej m\u0105dro\u015bci i oczytaniu.<\/p>\n

Jej aktywno\u015b\u0107 przerwa\u0142a nagle w 1999 roku choroba<\/a> i heroiczne z ni\u0105 zmaganie. Teraz odesz\u0142a. Dzie\u0142o pozosta\u0142o.<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o:\u00a0Gazeta Wyborcza<\/em><\/strong>, 2008-07-17
\nFriszke: Kerstenowa odbiera\u0142a PRL mit pi\u0119knego pocz\u0105tku<\/a><\/small><\/p><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Andrzej Friszke Andrzej Friszke jest profesorem nauk humanistycznych w Instytucie Studi\u00f3w Politycznych Polskiej Akademii Nauk. Autor m.in. Polska. Losy pa\u0144stwa…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-854","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/854","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=854"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/854\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":861,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/854\/revisions\/861"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=854"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}