25 maja 2021 r. przypada 90. rocznica urodzin Profesor Krystyny Kersten. Urodzi\u0142a si\u0119 jako Krystyna Go\u0142awska w 1931 r. w Poznaniu, w rodzinie od pokole\u0144 prawniczej i od lat sprzyjaj\u0105cej endecji, aczkolwiek w domu czytano te\u017c \u201ePolityk\u0119\u201d Jerzego Giedroycia. Panowa\u0142 wi\u0119c w nim duch propa\u0144stwowy, pozytywistyczny i antypowsta\u0144czy. Ojciec Edmund Go\u0142awski, w ostatnich latach przed wojn\u0105 zatrudniony jako podprokurator okr\u0119gowy w Gnie\u017anie, wywodzi\u0142 si\u0119 z Kres\u00f3w Wschodnich i gdy wybuch\u0142a wojna, zdecydowa\u0142 si\u0119 wywie\u017a\u0107 rodzin\u0119 do rodzinnego maj\u0105tku. Kiedy przedzierali si\u0119 przez Wo\u0142y\u0144, nadszed\u0142 17 wrze\u015bnia. Wkr\u00f3tce potem ojciec trafi\u0142 do sowieckiego wi\u0119zienia w \u0141ucku, stamt\u0105d za\u015b wywieziono go do Kozielska. Zgin\u0105\u0142 w Katyniu. Matka Jadwiga zamieszka\u0142a z c\u00f3rk\u0105 najpierw we Lwowie, nast\u0119pnie w maj\u0105tku siostry w Rozwadowie (dzi\u015b dzielnica Stalowej Woli). Po zako\u0144czeniu wojny osiad\u0142y ostatecznie w Warszawie. Matka, cho\u0107 najdalsza od komunizmu, w duchu pozytywistycznym zatrudni\u0142a si\u0119 jako radca w Prokuratorii Generalnej RP. C\u00f3rka posz\u0142a znacznie dalej i ju\u017c w liceum coraz bardziej anga\u017cowa\u0142a si\u0119 po stronie nowego porz\u0105dku. Najpierw wst\u0105pi\u0142a do Organizacji M\u0142odzie\u017cowej Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, zbli\u017conej do PPS, a w 1948 r. znalaz\u0142a si\u0119 w Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Polskiej.<\/p>\n
Na drugim roku studi\u00f3w w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego, kt\u00f3re rozpocz\u0119\u0142a w 1949 r., zwi\u0105za\u0142a si\u0119 z Adamem Kerstenem, co spotka\u0142o si\u0119 z negatywnym odbiorem zar\u00f3wno koleg\u00f3w, jak i rodzin. Adama postrzegano jako bezkompromisowego komunist\u0119, z gorliwo\u015bci\u0105 wype\u0142niaj\u0105cego zadania powierzone przez Zwi\u0105zek Akademickiej M\u0142odzie\u017cy Polskiej i \u017carliwego wyznawc\u0119 ideologii marksistowskiej.<\/p>\n
Krystyna Kersten w 1954 r. obroni\u0142a magisterium i podj\u0119\u0142a prac\u0119 w Instytucie Historii PAN. Dyrektor instytutu Tadeusz Manteuffel sugerowa\u0142 jej zaj\u0119cie si\u0119 dwudziestoleciem mi\u0119dzywojennym, ostatecznie jednak zdecydowa\u0142a si\u0119 zosta\u0107 badaczk\u0105 historii Polski po 1945 r., mimo niedost\u0119pno\u015bci wielu archiwali\u00f3w i silnego zideologizowania tego okresu w oficjalnej narracji.<\/p>\n
Na tw\u00f3rczo\u015bci naukowej Kersten\u00f3w z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych wyra\u017ane pi\u0119tno odcisn\u0119\u0142a ideologia, przebijaj\u0105ca w wyborze zagadnie\u0144 badawczych i sposobie interpretacji wydarze\u0144. Przyk\u0142adem pu\u0142apek nie do unikni\u0119cia jest ksi\u0105\u017cka Krystyny \u201ePKWN 22 VII \u2013 31 XII 1944\u201d z 1965 r.; sama p\u00f3\u017aniej m\u00f3wi\u0142a o niej jako pora\u017cce zawodowej, \u201eze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 pope\u0142nionych warsztatowych i interpretacyjnych b\u0142\u0119d\u00f3w, kt\u00f3re przeszkodzi\u0142y w rzeczowej analizie zgromadzonego materia\u0142u\u201d (aczkolwiek tam w\u0142a\u015bnie po raz pierwszy w oficjalnym obiegu pojawi\u0142a si\u0119 informacja, \u017ce PKWN zosta\u0142 powo\u0142any w Moskwie, a nie Che\u0142mie).<\/p>\n
Wraz z post\u0119pami odwil\u017cy i kolejnymi aktami kryzysu politycznego w PRL \u2013 pocz\u0105wszy od rozpowszechnienia referatu Nikity Chruszczowa, przez krwawy pozna\u0144ski Czerwiec, po wydarzenia Pa\u017adziernika \u2013 Kerstenowie nabierali przekonania, \u017ce nadejdzie czas, gdy wyznawane przez nich socjalistyczne idee r\u00f3wnouprawnienia obywatelskiego, sprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej, robotniczej samorz\u0105dno\u015bci znajd\u0105 nareszcie pe\u0142ny wyraz. To okres dzia\u0142ania organicznikowsko-pozytywistycznego, typowego dla tego pokolenia. W kolejnych latach starali si\u0119 te\u017c wsp\u00f3\u0142kszta\u0142towa\u0107 odnowion\u0105 metodologi\u0119 bada\u0144 historycznych \u2013 wci\u0105\u017c zgodn\u0105 w ich przekonaniu z marksistowskimi za\u0142o\u017ceniami, a zarazem pozwalaj\u0105c\u0105 w pe\u0142ni wdro\u017cy\u0107 warsztat badawczy.<\/p>\n
W swych analizach Pa\u017adziernika czy og\u00f3lniej kryzysu politycznego w 1956 r. Krystyna Kersten traktowa\u0142a \u00f3wczesne wydarzenia jako pierwsze t\u0105pni\u0119cie w nienaruszalnym \u2013 jak si\u0119 wydawa\u0142o \u2013 systemie. Uzna\u0142a je za punkt zwrotny z tego wzgl\u0119du, \u017ce dokonuj\u0105ce si\u0119 wtedy zmiany by\u0142y powszechnie odczytywane jako powa\u017cne z\u0142agodzenie re\u017cimu wprowadzonego w 1944 r. i nadanie mu bardziej narodowego charakteru. Zmieni\u0142a si\u0119 formu\u0142a podleg\u0142o\u015bci sowieckiemu centrum, wycofano si\u0119 z kolektywizacji, poczyniono pewne koncesje na rzecz Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Niemniej zasadnicze zr\u0119by ustrojowe pozosta\u0142y \u2013 partia zachowa\u0142a monopol w\u0142adzy, ideologia nie straci\u0142a prymatu nad innymi sferami, w gospodarce wci\u0105\u017c obowi\u0105zywa\u0142 model nakazowy. Wprawdzie ju\u017c nigdy p\u00f3\u017aniej system nie znalaz\u0142 si\u0119 w fazie takiego wzrostu jak do 1955 r. i mo\u017cna przyj\u0105\u0107 rok 1956 za pocz\u0105tek jego upadku, ale nim dosz\u0142o do ostatecznego rozk\u0142adu, Polska cyklicznie popada\u0142a w kryzysy.<\/p>\n
G\u0119stniej\u0105ca od 1967 r. atmosfera, coraz bardziej nasycona w propagandzie w\u0105tkami anty\u017cydowskimi, zdj\u0119cie Dziad\u00f3w, pobicie student\u00f3w 8 marca 1968 r., wreszcie interwencja wojskowa w Czechos\u0142owacji w sierpniu tego\u017c roku wywo\u0142a\u0142y wstrz\u0105s. 22 sierpnia 1968 r. Krystyna Kersten z\u0142o\u017cy\u0142a legitymacj\u0119 partyjn\u0105. Po latach zwraca\u0142a uwag\u0119, \u017ce przy analizie ewolucji wielu lewicowych intelektualist\u00f3w za ma\u0142o uwagi po\u015bwi\u0119ca si\u0119 zwi\u0105zkowi polskiego Marca z interwencj\u0105 w Czechos\u0142owacji i zd\u0142awieniem Praskiej Wiosny: \u201eskumulowany z Sierpniem w Czechos\u0142owacji, Marzec oznacza\u0142 prze\u0142om w my\u015bleniu i zachowaniach owej formacji intelektualist\u00f3w, kt\u00f3rzy od rewizjonistycznych z\u0142udze\u0144 stopniowo przechodzili do czynnej opozycji antysystemowej\u201d.<\/p>\n
Grudzie\u0144 1970, kt\u00f3ry Kerstenowie przypadkowo prze\u017cyli na Wybrze\u017cu, \u201eGda\u0144sk \u015bmierdz\u0105cy gazem, Gda\u0144sk okupowane miasto, Gda\u0144sk z czo\u0142gami na D\u0142ugim Targu, Gda\u0144sk z radiostacj\u0105 polow\u0105 na \u015brodku miasta, Gda\u0144sk naje\u017cony karabinami maszynowymi, to by\u0142 Gda\u0144sk grudnia 1970 roku\u201d (jak wspomina\u0142 Adam), jeszcze bardziej pog\u0142\u0119bi\u0142 dystans wobec panuj\u0105cego re\u017cimu. Krystyna Kersten by\u0142a jedn\u0105 z sygnatariuszy tzw. Listu siedmiu z 6 grudnia 1975 r., zawieraj\u0105cego krytyk\u0119 poprzednich pi\u0119ciu lat ze wzgl\u0119du na niespe\u0142nienie sk\u0142adanych obietnic, \u201erozd\u017awi\u0119k pomi\u0119dzy j\u0119zykiem propagandy a rzeczywisto\u015bci\u0105 dnia codziennego\u201d, \u201ecoraz dalej id\u0105ce ograniczenie swobody \u017cycia umys\u0142owego, malej\u0105cy udzia\u0142 obywateli w \u017cyciu publicznym kraju\u201d. Znalaz\u0142y si\u0119 w nim tak\u017ce postulaty zmian zmierzaj\u0105cych do demokratyzacji ustroju.<\/p>\n
Kryzys systemu, do jakiego dosz\u0142o w czerwcu 1976 r. w nast\u0119pstwie spacyfikowania wyst\u0105pie\u0144 robotniczych w Ursusie, Radomiu i P\u0142ocku, w \u017cyciu Kersten\u00f3w oznacza\u0142 otwarte zaanga\u017cowanie opozycyjne. Adam od 1977 r. by\u0142 jednym z wyk\u0142adowc\u00f3w Uniwersytetu Lataj\u0105cego, znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d za\u0142o\u017cycieli Towarzystwa Kurs\u00f3w Naukowych, nadzorowa\u0142 drukowanie publikacji sygnowanych przez TKN (od 1979 w za\u0142o\u017conym przez siebie wydawnictwie NOW-a 2). Krystyna od 1977 r. tak\u017ce wyg\u0142asza\u0142a wyk\u0142ady w ramach Uniwersytetu Lataj\u0105cego, a potem TKN. Od pocz\u0105tku 1978 r. nale\u017ca\u0142a do nieformalnego kr\u0119gu historyk\u00f3w warszawskich zbieraj\u0105cych si\u0119, by dyskutowa\u0107 \u201eo problemach dziej\u00f3w najnowszych Polski\u201d; omawiano tam m.in. pierwsz\u0105 wersj\u0119 jej ksi\u0105\u017cki \u201eNarodziny systemu w\u0142adzy\u201d.<\/p>\n
W sierpniu 1980 r. historia jeszcze bardziej przyspieszy\u0142a. Adam sta\u0142 si\u0119 uczestnikiem dziej\u0105cej si\u0119 bezkrwawej rewolucji spo\u0142ecznej, zw\u0142aszcza na UMCS. Krystyna w tym czasie r\u00f3wnie\u017c uaktywni\u0142a si\u0119 w opozycji. Podobnie jak m\u0105\u017c wst\u0105pi\u0142a do NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d. Wci\u0105\u017c zapraszano j\u0105 w r\u00f3\u017cne miejsca kraju na wyk\u0142ady o pocz\u0105tkach Polski Ludowej. W 1981 r. w \u201eTygodniku Solidarno\u015b\u0107\u201d drukowano w odcinkach popularn\u0105 syntez\u0119 historii politycznej Polski 1944\u20131956 jej autorstwa (wprowadzenie stanu wojennego uniemo\u017cliwi\u0142o ukazanie si\u0119 ca\u0142o\u015bci w pierwszym obiegu). W tym okresie SB zalicza\u0142a ju\u017c j\u0105 do \u201eczo\u0142owych dzia\u0142aczy antysocjalistycznych\u201d. Publikowa\u0142a wtedy \u2013 poza wspomnianym \u201eTygodnikiem Solidarno\u015b\u0107\u201d \u2013 w \u201eKrytyce\u201d, \u201eKulturze Niezale\u017cnej\u201d, \u201eMo\u015bcie\u201d i \u201eAneksie\u201d. Pomaga\u0142a te\u017c w pracach NOW-ej 2. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, w dzia\u0142alno\u015b\u0107 wydawnictwa wci\u0105gni\u0119ci te\u017c zostali syn Grzegorz z \u017con\u0105 Ma\u0142gorzat\u0105, a nawet ich malutka c\u00f3rka Marta \u2013 pod materacem jej w\u00f3zka przewo\u017cono ryzy papieru potrzebnego do podziemnych druk\u00f3w.<\/p>\n
W stanie wojennym nadal ukazywa\u0142y si\u0119 w drugim obiegu \u2013 pod w\u0142asnym nazwiskiem lub pseudonimem (Jan Bujnowski) \u2013 publikacje Krystyny Kersten po\u015bwi\u0119cone genezie i pierwszym latom Polski Ludowej. Opublikowano kilkana\u015bcie wyda\u0144 wspomnianej Historii politycznej Polski 1944\u20131956, pocz\u0105wszy od roku 1982. Najwi\u0119ksze znaczenie mia\u0142a obszerna monografia \u201eNarodziny systemu w\u0142adzy. Polska 1943\u20131948″ (1984), po niej ukaza\u0142y si\u0119 jeszcze \u201ePolska \u2013 probierz porozumie\u0144 ja\u0142ta\u0144skich” (1987) oraz \u201eJa\u0142ta w polskiej perspektywie” (1989). Badaczka nadal publikowa\u0142a te\u017c w prasie podziemnej i emigracyjnej.<\/p>\n
\u201eDa\u0107 \u015bwiadectwo swoim czasom to jest \u017cy\u0107 w tych czasach i post\u0119powa\u0107 tak, \u017ceby to by\u0142o zgodne z tym, co si\u0119 my\u015bli. [\u2026] \u017cy\u0107, stoj\u0105c, i przede wszystkim m\u00f3wi\u0107 to, co si\u0119 my\u015bli\u201d. Tak w\u0142a\u015bnie \u017cyli Kerstenowie. Adam wr\u0119cz spali\u0142 si\u0119 w swojej aktywno\u015bci ostatnich lat, gdy wykorzystywa\u0142 ka\u017cd\u0105 szans\u0119 oddzia\u0142ywania na rzeczywisto\u015b\u0107 \u2013 by j\u0105 przebudowywa\u0107 zgodnie z wyznawanymi warto\u015bciami. Krystyna po jego przedwczesnej \u015bmierci w styczniu 1983 r. kontynuowa\u0142a wyk\u0142ady o PRL, wyg\u0142aszane do szerokich rzesz zainteresowanych, cz\u0119sto w ko\u015bcio\u0142ach. Jej ksi\u0105\u017cki, wydawane w drugim obiegu i poch\u0142aniane przez kolejne roczniki student\u00f3w, przynosi\u0142y odk\u0142aman\u0105 wiedz\u0119 o pocz\u0105tkach PRL.<\/p>\n
W wolnej Polsce nale\u017ca\u0142a do grona najwybitniejszych badaczy ojczystych dziej\u00f3w po 1945 r. Wreszcie mog\u0142a stworzy\u0107 wok\u00f3\u0142 siebie \u015brodowisko m\u0142odych adept\u00f3w historii. G\u0142\u00f3wnym takim inkubatorem sta\u0142a si\u0119 Szko\u0142a Nauk Spo\u0142ecznych przy Instytucie Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. To Jej seminarium sta\u0142o si\u0119 aren\u0105 wymiany my\u015bli mi\u0119dzy takimi badaczami, jak Natalia Aleksiun, Wojciech G\u00f3recki, Ewa Ko\u017ami\u0144ska-Frejak, Dariusz Libionka, Piotr Os\u0119ka, Krzysztof Persak, Rafa\u0142 Wnuk, Marcin Zaremba\u2026<\/p>\n
Niestety, nag\u0142y atak choroby w 1999 r. uniemo\u017cliwi\u0142 Jej dalszy aktywny wp\u0142yw na m\u0142ode pokolenia historyk\u00f3w i na interpretacje najnowszych dziej\u00f3w. Tak bardzo brakowa\u0142o jej g\u0142osu w kolejnych latach, gdy wolne badania historyczne podlega\u0142y naciskom politycznym i pa\u0144stwowej polityce pami\u0119ci, kt\u00f3r\u0105 z tak\u0105 pasj\u0105 przez kolejne dekady podwa\u017ca\u0142a.
\nKrystyna Kersten, tak wa\u017cny autorytet naukowy, wspania\u0142y, otwarty cz\u0142owiek, kobieta przepojona m\u0105dro\u015bci\u0105 \u017cyciow\u0105, moja Przyjaci\u00f3\u0142ka, odesz\u0142a 10 lipca 2008 r.<\/p>\n
Beata Bi\u0144ko<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" 25 maja 2021 r. przypada 90. rocznica urodzin Profesor Krystyny Kersten. Urodzi\u0142a si\u0119 jako Krystyna Go\u0142awska w 1931 r. w…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-1908","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1908","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1908"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1908\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1922,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1908\/revisions\/1922"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1908"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1908"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fundacja.kerstens.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1908"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}